भुते खुळचटपणा

खूप दिवसांपूर्वीची ही गोष्ट आहे. आमच्या गावात घडलेली आणि आजही माझ्या स्मरणात ताजी असलेली.

त्या काळी माझा एक मित्र बरेच दिवस आजारी होता. ग्रामीण भागात तेव्हा एखादी व्यक्ती आजारी पडली की तिला डॉक्टरांपेक्षा अंगात देव येणाऱ्या भगताकडे नेण्याची प्रथा अधिक होती.

भगत मांडी घालून बसायचा. अंगावरील बंडी काढून तो गंभीर मुद्रेने बसलेला असे. त्याच्या सभोवती अनेक लोक शांतपणे बसलेले असत. काही वेळ तो मुद्दाम मोठमोठ्या जांभया देई आणि अचानक जोरात आरोळी ठोकी. त्याची ती आरोळी संपूर्ण गावभर घुमायची. ती ऐकताच आजूबाजूचे लोक आपापली गाऱ्हाणी घेऊन धावत भगताकडे यायचे.

थोड्याच वेळात "अंगात आलेला देव" घुमू लागायचा. त्या वातावरणात एक प्रकारचा सन्नाटा पसरायचा. मग तो विशिष्ट हेल काढत म्हणायचा, "बोल... काय गाऱ्हाणं आहे तुझं?"

लोक आपापल्या अडचणी सांगत. त्यावर भगत विविध उपाय सुचवत असे. त्याच्यासमोर ठेवलेली राख तो रुग्णाला देत असे. त्या राखेला "अंगारा" म्हणत. "हा अंगारा तीन दिवस सकाळ, दुपार आणि संध्याकाळी कपाळाला लावा. मग रुग्ण कसा बरा होत नाही तेच पाहतो," असे तो आत्मविश्वासाने सांगायचा.

यानंतर उतारा करण्यास सांगितले जाई. उताऱ्यामध्ये तीन धान्यांची दामटी (भाकरी), तेलाचे बोट, तव्याचे काळे बोंबील, अंडी, थोडासा भात, तंबाखू, गांजा, विडी, कधी कधी दारू, आणि भूत फार जहाल असल्याचे सांगितले तर उरफाट्या पिसांचा कोंबडा किंवा बोकडाचा बळी देण्याचा सल्ला दिला जाई.

जर "हडळ" (स्त्रीभूत) असल्याचे सांगितले, तर दहीभात, अंडी, मशेरी किंवा तंबाखू अर्पण करण्यास सांगितले जाई. "गुण आला नाही तर पुन्हा माझ्याकडे या," असे बजावत तो रुग्णाच्या डोक्यावर हाताने चार-पाच रट्टे मारायचा. यालाच "झाडणी" असे म्हटले जायचे.

अनेक रुग्ण प्रत्यक्षात भगताच्या आत्मविश्वासपूर्ण बोलण्यामुळे आणि "तू बरा होशील" या सकारात्मक मानसिकतेमुळे बरे होत असावेत, असे आज वाटते. मनोबल वाढल्याने काही किरकोळ तक्रारी कमी होत असत.

ग्रामीण भागातील लोकांची प्रतिकारशक्तीही तुलनेने चांगली असे. त्यामुळे अनेक लहानसहान आजार आपोआप बरे होत. पण त्याचे श्रेय अनेकदा भगताच्या उपचारांना दिले जाई.

त्या काळी ग्रामीण भागात रात्री वाईट स्वप्ने पडणे, डोकेदुखी, चक्कर येणे, कुणीतरी करणी केली आहे किंवा देव रागावला आहे, भूतबाधा झाली आहे, कुटुंबातील एखादा सदस्य व्यसनाधीन झाला आहे अशा अनेक गोष्टींचा संबंध भुते, करणी किंवा जादूटोण्याशी जोडला जाई. मग गंडेदोरे, ताईत, अंगारे आणि उतारे यांचा आधार घेतला जाई.

शहरात परिस्थिती वेगळी असली, तरी मानसिकता काही प्रमाणात सारखीच दिसते. फरक एवढाच की, गावात भगत असतो तर शहरात आधुनिक दवाखाने आणि डॉक्टर असतात. मधुमेह, उच्च रक्तदाब, मूत्रपिंडाचे आजार, कर्करोग, यकृताचे आजार किंवा इतर गंभीर आजारांमध्ये योग्य वैद्यकीय उपचार अत्यावश्यक असतात. मात्र, अनेक रुग्ण मानसिकदृष्ट्या खचून जातात आणि "आता आपण कधीच बरे होणार नाही" असा विचार करू लागतात. सकारात्मक दृष्टीकोन आणि योग्य उपचार यांचा समतोल तितकाच महत्त्वाचा असतो.

असो...

एकदा माझा हाच मित्र आजारी पडला असताना भगताने त्याला "मोठे भूत लागले आहे" असे सांगितले. ते उतरवण्यासाठी बोकडाचा बळी द्यावा लागेल, असा त्याचा आग्रह होता.

पण एवढा खर्च मित्राच्या वडिलांच्या आवाक्याबाहेर होता. ते वेळ मारून नेत होते. भगत मात्र वारंवार येऊन सांगू लागला, "ते भूत माझ्याकडे येते आणि म्हणते की, रुग्ण बरा झाला आहे. आता बोकडाचा बळी द्या, नाहीतर मी तुमच्याकडे पाहीन."

हे ऐकून मित्राचे सुशिक्षित वडीलही घाबरले.

शेवटी एका शुक्रवारी मध्यरात्री गावाच्या हद्दीबाहेर बोकडाचा बळी देण्याचे ठरले. तयारी सुरू झाली. गावातील आणि बाहेरगावच्या अनेक नातेवाईकांनाही जेवणासाठी बोलावले होते.

बोकडाच्या मानाने जेवायला आलेली गर्दी पाहून मला वाटले, "आज आपल्याला अर्धपोटीच राहावे लागणार!"

मी ही शंका माझ्या आत्याच्या मुलाला, श्री. शंकर वनघरे याला बोलून दाखवली. तो मिश्कीलपणे म्हणाला, "अजिबात काळजी करू नको. मी आहे ना!" अशा कार्यक्रमांचा त्याला भरपूर अनुभव होता.

विधी सुरू झाला. भगताच्या अंगात देव संचारल्याचे वातावरण निर्माण झाले. त्याच्या सांगण्याप्रमाणे सर्व विधी पार पडले. पळसाच्या मोठ्या पानावर भरपूर मटणाचा नैवेद्य ठेवून तो थोड्या अंतरावर भुतासाठी ठेवण्यात आला. योगायोगाने तो नैवेद्य ठेवायला शंकरच गेला होता.

विशेष म्हणजे, काही वेळाने तो नैवेद्य परत आणून भगतानेच खायचा असायचा.

इकडे विधी सुरू असतानाच शंकरने तो नैवेद्य उचलून आणला. आम्ही दोघे थोडे लांब जाऊन त्याचा मनसोक्त आस्वाद घेतला आणि पुन्हा गर्दीत येऊन शांतपणे मिसळलो.

रात्र बरीच झाली. विधी संपला. सर्वजण जेवायला बसले.

भगताने भुताला दाखवलेला नैवेद्य आणायला सांगितले.

पण तिथे नैवेद्य नव्हताच!

क्षणाचाही विलंब न लावता भगत मोठ्या आत्मविश्वासाने म्हणाला, "पाहिलंत ना! भूत प्रत्यक्ष येऊन नैवेद्य खाऊन गेलं. हे भूत फार जहाल आहे. ते सतत माझ्याकडे जेवण मागत होतं."

जमलेल्या अनेकांनी ते खरे मानले. उलट भगताची कीर्ती अधिक वाढली. पुढे तो पश्चिम भागात मोठ्या नावारूपाला आला. डॉक्टरांपेक्षाही त्याच्याकडे रुग्णांची गर्दी वाढू लागली.

त्या काळी अंधश्रद्धा इतकी प्रबळ होती की, भुताचा नैवेद्य खाणे तर दूरच; पण एखाद्या ठराविक ठिकाणच्या भुताचे नाव जरी काढले तरी लोकांच्या अंगावर काटा यायचा.

त्या वेळी आम्ही दोघांनी केलेले हे धाडस फार थोड्यांना शक्य झाले असते.

विशेष म्हणजे, तेव्हा मी दहावीत शिकत होतो.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)