बोलीभाषेतील हद्दपार झालेले ग्रामीण शब्द

जुने मराठी शब्द आणि अर्थ

आपल्या लहानपणी आपण सर्रास वापरनारे अनेक ग्रामीण बोलीभाषेतील शब्द आज जवळ जवळ हद्दपार झाले आहेत. जे शब्द उच्चारत आपण घडलो, वाढलो मोठे झालो त्या शब्दांबाबत कृतज्ञता व्यक्त केली पाहिजे या भावनेतुन आज मी जुन्या मराठी भाषेतुन हद्दपार किंवा खुप दिवस आपल्या कानावर न पडलेल्या शब्दांना उजाळा देत आहे.हे शब्द वाचताना या शब्दाबद्दल तुमच्याही काही आठवणी असतील तर त्या जागृत झाल्याशिवाय राहणार नाहीत. 

तसेच शहरात रहाणा-या आपल्या मुलांबाळांना सुद्धा याचा उपयोग होईल. आणि आपली प्रिय मातृभाषा ही लयास न जाता ती दिवसोंदिवस वृध्दींगत झाली पाहिजे याचे भान तुम्ही आम्ही सर्वांनी ठेवणे हे अत्यंत आवश्यक आहे.

शेतीनिष्ट शब्द

कुडवना - जमीन खणन्याचे लाकडी छोटे  औजार.

सरजाम - शेतीची मशागत करण्यासाठी    लागणारी सर्व औजारांचा संच.

शेत नांगरणी साठीचे लाकडी औजारे

नांगराचा दात, हाळस. रूमणे, मुठ, जुकाड, शिवळं, यालं, कुळव, कुळवाची दांडी, फास, जानवळी, वसु, साखळी, लोड, फराटं, फाळ, पाभर

लोखंडी वस्तू 

साखळी, फास, वसू, फाळ, पहार, टिकाव, खोरे, फावडे, कोयता, विळा, कुऱ्हाड  

चामडी वस्तू 

जुपण्या, चाबुक असे अनेक शब्द आहेत ते प्रांत निहाय बदलू शकतात.

मोट - विहिरीतुन शेतीसाठी बैलांच्या    साहाय्याने पाणी काढण्याचे साथन

पखाल - विहिरीतुन मोटेच्या सहायाने पाणी साठवुन वर काढण्याचे चामड्या पासुन बनवलेले साधन.

पोहरा- आड/ विहिरीतुन दोराच्या साहाय्याने पाणी काढण्यासाठी वापरण्यात येणारी लोखंडाची, गोल बुडाची, लोखंडी बादलीसारखी वस्तु. याचे बुड गोल असल्यामुळे ती ताबडतोब पाण्यात बुडत असे.

विहिरीच्या पाण्यात डुंबणारा/पोहणारा तो 'पोहरा क्षमता सुमारे १०-१२ लिटर असते.'आडातच (पाणी) नाही तर पोहऱ्यात कुठुन येणार' ही म्हण पोहरा या शब्दावरूनच तयार झाली आहे.

धान्य साठवणूक करण्याच्या वस्तू 

कनंग - मेसकाठीपासुन बनवलेले भात    साठवण्याचे धान्य कोठार.

कनगा-  कनगी पेक्षा थोडा मोठा असतो.

तटटया -भात साठवण्याचे चटई सारखे  मेस काठी पासुन बनवलेले कोठार. यातील धान्य संपल्यावर वळकुटी करून ठेवता येते.

पाटी - शेण किंवा धान्य वाहुन नेण्यासाठी वापर करतात.

हारा -  पाटी पेक्षा थोडा  मोठा असतो.

दुरडा-  लग्न,पुजा किंवा जेवणावळीसाठी या मध्ये भात ठेवतात.

टोपले- या मध्ये भाकरी ठेवतात.

डुरकुले व कणगुले - कणगी पेक्षा अगदी लहान असते.

शिफ्तार - जीर्ण झालेले टोपले. यामध्ये राख भरून ठेवतात व त्यावर अंडी ठेवतात. त्यावर कोंबडी बसवतात. 21 दिवसानंतर पिले जन्माला येतात. त्यासाठी शिफ्ताराचा उपयोग केला जात असे.

शीकं - मांजर दूध पिऊ नये म्हणून  शिक्यामध्ये दुधाचे भांडे ठेवून ते उंच जागेवर बांधून ठेवतात. हे शक्यतो दोरी बांधून बनवलेले असते.

बलाद - भिंतीमध्ये धान्य साठवुन      ठेवण्यासाठी केलेली व्यवस्था.

डालगे- कोंबड्या एकत्रित करून वरून हे ठेवतात.

डालगा - वाळलेला पालापाचोळा वाहुन आणन्याचे साधन.

सुप- धान्य पाखडण्याची (नीट करणे) वस्तू.याचा उपयोग भात उपणने व त्याला वारा घालने, देवक          बांधने,बलुतेदारांना धान्य वाटने यासाठी करतात.

मासे पकडण्याची साधने.

तोंडया,भोताड, बुडदुड, येंडी, गळ

पेटे - सहा -सात वाळलेले भोपळे च-हाटाच्या सहाय्याने एकत्र बांधुन केलेले साधन याचा उपयोग नदीतील          पाण्यातुन पैलतिरावर जाण्यासाठी केला जातो..

धान्य मोजन्याची साधने.

पायली, अधुली, आठवा, निठवा. मापटी, चिपटी.

स्वयंपाकाची साधने - 

चुल - चुल स्वयपाक करण्याची  मातीचे साधन चुलीच्या पाठी थोडी जागा असते त्याला भानवस म्हणतात.चुलीच्या उजव्या बाजुला वऊल असते त्यावर तयार झालेले भात किंवा कालवणाचे पातेले ठेवतात. वऊलाच्या पाठीमागे एक मडके पुरलेले असते.त्यात मीठ ठेवतात .हे सर्व चुलीचेच भाग असतात.

दांड-  चुलीच्यावर आडवा बांधलेला बांबू किंवा काठी यावर पावसाळ्यात घोंगडी वाळत घालतात.

काठवट - पुर्वीचे पीठ मळण्याचे लाकडी भांडे.

कहाल - पेजवळ्या (घावणे) करण्याचे  बीडा पासून बनवलेले भांडे.

तानतवली /चरवी किंवा कासांडी - दुध ठेवण्याचे छोटे पसरट व उभट भांडे.

तवली - कढी,आमटी व बोंबलाचे          कालवण करण्याचे मातीचे भांडे.

माठ-  पिण्याचे पाणी ठेवण्याचे मातीचे    भांडे.

रांजण - ताक बनवण्याचे मातीचे मोठे      भांडे.

आहार - पेटलेल्या चुलीतील निखारे

चाटू -  आमटी, कालवण वाढण्याचे       लाकडी साधन.

पितळी - जेवणाचे ताट (पितळ्या ह्या पितळ या धातुपासुन बनवलेल्या असत)

पाटा- यावर मिरची वाटतात.दगडी साधन

वरवंटा - मिरची वाटण्याचे दगडी साधन

घडोशी - घडवंची यावर पाणी पिण्याची    भांडी ठेवतात.हांडे वगैरे..

तपेले - मध्यम आकाराचे तांब्या किंवा      पितळाचा छोटा हांडा .

चिमटा - चुलीतील निखारे किंवा गरम      वस्तू उचलन्याचे साधन

इंगळ - चुलीतील पेटलेले कोळसे

उखळ - भात कांडण्यासाठी असलेले दगडी खोल दगडी (गल) साधन

मुसळ - भात कांडण्याचे लाकडी साधन

शेंबी - मुसळाच्या तळाला असणारे लोखंडी गोल आकाराची वस्तू.

कालवण - आमटी किंवा पातळभाजी

कोरडयास- आमटी किंवा पातळ भाजी

घरा विषयीच्या वस्तू 

चोपणे - पुर्वी प्रत्येक घरामधील जमीन ही मुरूम टाकुन चोपण्याच्या साहायाने चोपुन सपाट केली जायची. त्यानंतर शेण व पाणी एकत्र करून जमीणीवर ते मिस्रण शिंपडले जायचे. त्याला शेणकाला करणे म्हणतात. त्यावर परत चोपण्याच्या सहायाने चोपुण सपाट करायची.

बारी - खिडकी

कोन्हेरे /देवळी - घरातील छोट्या वस्तू ठेवण्यासाठी भिंतीत केलेली आलमरी कपाट

घोंगता - पावसापासुन भिजू नये यासाठी घोंगडीमध्ये प्लँस्टीक कागद घालून तयार करतात..

तिळस - लोखंडी तार घोंगडीचा घोंगता निसटून जाऊ नये यासाठी तिळशीचा उपयोग करत,

तडकी - कारवीच्या लाकडाच्या काठ्यांपासुन बनवलेला झाप दरवाजा)

कुहीट - गवताचे छप्पर पुर्वी गावात ७५% घरे कुहीटीची असत.

पडाळ- जनावरांचा गोठा

दगडाचे जोते - पुर्वी श्रीमंत लोकांचे वाडे व घरे जोत्यांची असत. जोते म्हणजे घराच्या पायाचे दगड हे जोते तीन थरांचे असते. सगळ्यात खालच्या दगडाला बेंद्री म्हणतात. त्याच्या वरच्या थराच्या दगडाला गुंड्या म्हणतात तर सर्वात वरच्या दगडाला पानथरी असे म्हणतात. 

जोते हे दगड घडवून तयार करावे लागायचे.खुपच कष्टप्रद असे हे काम होते.आता जोते बनवने कारागिंरा अभावी नामशेष झाले आहे.(आमच्या घराचे जोते अजुनही शाबुत आहे)

खांब - लाकडाचे असतात.

तुळई -  लाकडाचा मोठा खांब दोन समोरासमोरील लाकडी खांबावर ठेवतात.

लग -एक लाकडी खांबाचा प्रकार दोन शेजारील खांबावर ठेवतात.

आडं - पुर्वी घरे बांधताना घराच्या मध्यभागी तुळईच्या वर छोट्या खांबाचे आडे असायचे.

पाखाडी  - घराच्या आड्यच्या दोन्ही खालच्या बाजुकडे  छोटे खांब असतात त्याला पाखाडी म्हणतात.

वासे - घराच्या छपरावर लाकडाचे लांब बांबू आडे व पाखाडी यावर बसवतात.

बँटम - लाकडाच्या छोट्या पट्या.वास्यांवर आडव्या बाजुने ठोकतात.त्यावर कौले बसवतात.

खण- घरातील दोन खांबामधील अंतर (साधारण पाच फुटांचे अंतर) पुर्वी घरे ही तीन खण,पाच खण व नऊ खणांची असत.

पडद्या - घराच्या समोरील व घरातील आडव्या भिंती.

चांधई - घराच्या दोन्हीही बाजुच्या दगडी भिंतीवरील निमुळत्या विटांच्या भिंती.

पडघी/ पढई - घराच्या मागच्या बाजुची छोटी आडवी खोली.

कोन्हेरे- भिंतीमधील छोटे बिगर दरवाजाचे अत्यंत छोटे कपाट.याला देवळी हा पण शब्द आहे.

भंडारी- घराची छोटी खिडकी

भानलस - चुलीच्या मागील ओट्याची जागा...भाकरी भाजल्यावर तवा उभा करतात..शिवाय भानवशीच्या उजव्या बाजुला छोटे मडके असायचे त्यामध्ये प्रामुख्याने मीठ ठेवत.व त्यावर छोट्या गाडग्या मडक्यांची उतरंड असे.भानवशीवर प्रामुख्याने मांजरे झोपत. 

घडुशी - पाण्याची भांडी ठेवण्यासाठी असलेली लाकडी घडवंची या घडवंचीला तीन लाकडी पाय असत.त्यावर हांडे व इतर भांडी ठेवत.

घडवंच्या मध्ये दोन प्रकार होते.साधी लाकडाची तीन पाय असलेली व दुसरी चार लाकडी पाय असलेली घडवंची.

शिवाय या घडवंचीलाच छोटी लाकडी मांडणी असे.त्यामध्ये पितळी व तांब्यांची भांडी ठेवत.त्याकाळी हे दृश्य अगदी शोकेस कपाटासारखे दिसे.

मांडव - पुर्वी प्रत्येकाच्या घरासमोर मांडव  असायचा.मांडवा शिवाय घराला शोभा नसे.

मेढी - मांडव तयार करण्यासाठी घराच्या अंगणात दोन्ही  आडव्या बाजुला तीन दोन इंग्रजी  Y सारखे लाकुड रोवत.

दर खणने- मेढी रोवण्यासाठी छोट्या पहारीने घेतलेला खड्डा.

फोकाट्या - मेढींवर उभे आडवे ठेवण्यात येणारे लाकडी बांबू.त्यावर निर्गुडीच्या फांद्या टाकून त्यावर गवता किंवा भाताचा पेंढा टाकत.झाला मांडव तयार.

या मांडवात दुपारी स्रीया रिकाम्या वेळेत गोधड्या शिवत,. पोरे पत्ते खेळत.. दारावर आलेले लोक (डबे करणारा, मासे घेऊन येणा-या कातकरणी, भांड्यावाला, बांगड्यांवाला, सुया दोरा विकणा-या वैदीनी,बोंबील,वाकट,भाजी विकणारे असे सगळेच लोक अथवा बायकांचा सौदा या अंगणातच होत असायचा.

शेनकाला - भरपुर शेन व पाणी एकत्र करून अंगणात टाकुन खराट्याने सगळीकडे पसरवणे..यालाच शेनकाला म्हणतात. हे वाळल्यावर अंगण सुंदर दिसते.

हगामा- हंगामा...कुस्त्यांचा आखाडा 

उरूस - यात्रा

सुपारी फोडणे - साखरपुडा

द्याज - पुर्वी नवरदेवाकडुन नवरीकडील मुलीला ठराविक किलो तांदुळ,डाळ व पैशाच्या स्वरूपात दिले जाणारी मदत.

इतर काही शब्द

गरसुळ - मंगळसुत्र

तोडे - पायात घालायचा पुर्वीचा एक दागीना. याला बाजूबंद देखील म्हणतात 

याळा - दंडात घालायचा पुर्वीचा एक दागीना

पुतळ्या - गळ्यात घालायचा पुर्वीचा एक दागीना

इस्तू-  विस्तव

सपार - मातीच छोटे घर

कुत्रू-  कुत्रा

केरसुणी - झाडू

शिरई- झाडू

औंदा/ यंदा - यावर्षात

कुपितार - विचित्र 

गैबान्या - मंद

किडुक - साप

इळंमाळं - दिवसभर

सानच्याला - संध्याकाळी 

जित्राब - म्हशी..जनावर

कापड - कपडे

ढाळवांत्या - जुलाब व उलट्या

गोमतार - गोमुत्र

माळवं - भाजीपाला 

धसकाट - ज्वारी बाजरी भात कापल्यावर जमीनीत राहिलेला काही भाग

चघाळ - जनावरांचा खाऊन उरलेला चारा 

म्होरं - पुढे

इदरं - द्वाड, हट्टी

तिवडा - पूर्वी धान्य मळण्यासाठी खळ्याचा वापर करत. खळ्यात कणसं टाकून त्यावर बैल, फिरवलेजायचे. त्यांना गोल फिरता यावे म्हणून खळ्याच्यामध्ये उभे लाकूड रोवले जायचे त्याला तिवडा म्हणत.

भुसकाट -धान्य मळल्यानंतर जो बारीक भुगा राहतो त्याला भुसकाट म्हणतात. याला जनावरं खातात.

वैरण -ज्वारी, बाजरी व भात काढल्यानंतर जो भाग एका जागी बांधून पेंडी बांधली जायची त्याला वैरण म्हणतात.

वळचण - घराच्या उतरत्या भागावरून जे पाणी पडते तो पत्र्याचा भाग जरा लांबपर्यंत घेतलेला असतो.                त्यामुळे पाणी घरापासून लांब पडते. 

बलुतं - पूर्वी वस्तू विनिमयाची पद्धत होती. त्यावेळी शेतकर्‍यांच्या गरजा गावातच भागवल्या जायच्या. सुतार, लोहार, तेली, माळी असे बारा प्रकार असायचे त्यांना बलुतं म्हणत. या बलुत्यांना शेतकरी आपल्या शेतात जे पिकेल ते थोडं थोडं प्रत्येकालाच देत असे त्यावरच त्यांचा उदरनिर्वाह होत असे.

लोंबी - गहू पेरल्यानंतर ज्यामध्ये गहू तयार होतो त्याला लोंबी म्हणतात.

तलंग - कोंबडीच्या लहान पिल्लाला तलंग म्हणतात.

कालवड - गाईच्या लहान पिल्लाला स्त्रीलिंगी असले तर कालवड म्हणतात व पुल्लिंगी असेल तर खोंड म्हणतात.

रेडकू - म्हशीचे लहान पिल्लू स्त्रीलिंगी रेडकू आणि पुल्लिंगी असेल तर टोणगा/रेडा म्हणतात.

दुरडी -दुरडी मेसाच्या कांब्यापासून तयार करतात त्यातून पाणी गळते... धान्यात माती, कचरा असला तर ते धान्य दुरडीत टाकायचे दुरडीत पाणी घेऊन किंवा पाण्यातच दुरडी हालवायची त्यामुळे माती केर-कचरा निघून जातो.

हारा - मेसाच्या कांब्यापासून विणून तयार केलेला असतो. लहान असते त्याला टोपलं म्हणतात, मोठ असेल त्याला हारा म्हणतात. जास्तकाळ हारा टिकावा म्हणून शेणाने सारवला जातो.

बाचकं -धान्य भरण्यासाठी पोत्याचा उपयोग केला जातो त्यात छोटं पोतं असते त्याला बाचकं म्हणतात.

वटकावण, -भाकरी भाजीत भिजू नये म्हणून पितळीत भाकरी ज्या बाजूला असेल त्या बाजूला उंचवटा करायचा. हा उंचवटा करण्यासाठी एका बाजूला उतार असलेला लाकडाचा तुकडा असायचा. त्यालाच वटकावण म्हणत.

पका - खुप

तेली - त्याला

वांझुटी - मुल नसलेली स्त्री

 पडाळ - पडवी गुरे बांधण्यासाठी केलेली जागा  

खंडी -   २० मणाची खंडी.

मण -    ४० शेराचा मण.

पायली - दोन आदुल्या म्हणजे पायली.

आदुली - चार आठवे म्हणजे एक आदुली.

औदासा - एक शिवी 

मापटं - (आठवा) एक शेर म्हणजे  दोन मापटं (आठवा)

चिपटं - (निठवा) दोन चीपटं म्हणजे एक मापटं (आठवा)

आगाद - सुरुवातीलाच... आम्ही यावर्षी आगाद लावणी केली.

आठवार - लग्न न झालेला...

आपाप - आपोआप, 

आईच्यान - आई शपथ

आळाण - बेसन 

 इवळने - ओरडणे

उनून - गरम, उलीउली - थोडा थोडा

इवाईन - विमान, इळमाळ - दिवसभर

उलिसा - थोडासा 

लय वाढखू - खुप वेळ

केंधुळा - खुप वेळ 

कुहीट- झोपडी वरचे जुने गवत 

कोडगा - निर्लज्ज, खकाणा - धूळ

गावडी - गाय,   गुताडा - गुंता

गोट - गोष्ट, बिरडं - शर्टाचे बटण

घासल्याट - रॉकेल   झावळा - सायंकाळ

डाकतर - डॉक्टर 

दाठीमुठीचा- खोटं खोटं 

धवळा - पांढरा        वजवज - हळूहळू 

नवाल - आश्चर्य        मॉकार - पुष्कळ 

नवचंडी - नवरात्र      म्हंगाला - म्हणाला

वायला - वेगळा      हाडहाड्या - खादाड

सत्री - छत्री   येटाळणी - भाताची कापणी   शिराई - झाडू         गबाळ्या - अस्वच्छ 

आम्हाली - आम्हाला   तुम्हाली - तुम्हाला

तेली - त्याला             मपला - माझा 

तूपला - तुझा            डंगरी - म्हातारी

गवारी - गुराखी          इरना - इरले 

गैबान्या - येडपट        इस्तु - विस्तव

ईदरं - विक्षिप्त                        ढाळवांत्या - जुलाब उलट्या 

पटका - फेटा, बंडी

बयाद्वार - व्यवस्थित, घडूशी - घडवंची 

न्याकाळ - सरळ 

पान लागणे - साप चावणे

बेंडगुळ - एक शिवी 

आराटबाट्या - एक शिवी

फाटी - सरपण  खासखन्या - एक शिवी

चिरगुट - चिंधी,  दूंदया - जुनी घोंगडी 

आखटी - शेकोटी 

फलाण्या बिस्तान्या - अमुक अमुक 

लांडी - लांडोर

१. वेळ /किती वाजले? आता प्रत्येक जण 'टाइम' काय झाला ते विचारतो!

२. स्थलांतर - दुष्काळ पडला किंवा एखादी रोगाची साथ आली तर पूर्वीचे लोक स्थलांतर करत म्हणजे दुसऱ्या गावी जाऊन रहात ; हल्ली सगळे लोक 'शिफ्ट' होतात!

३. टांगा/बग्गी - हे जुने घोड्याकरवी ओढले जाणारे वाहन व्यवहारातून साधारण १९७० च्या आसपास गायब झाले. त्यानंतर या शब्दाचाही व्यवहारात हल्ली उपयोग करण्याचा प्रसंग येत नाही.

४. रहाट/मोट - पूर्वी पाणी अनेक ठिकाणी विहिरीतून बाहेर काढण्याची ही साधने इतिहासजमा झाल्यावर या शब्दांचा वापर संपला. आता त्याची जागा पंप किंवा मोटर या शब्दांनी घेतली आहे.

५. महाविद्यालय - हा शब्द लांबीला मोठा असल्याने तुलनेने छोटा शब्द कॉलेज मराठीमध्ये त्या ऐवजी स्थानापन्न झाला आहे.

६. चर्चा - खरे तर हा शब्द अतिशय सुटसुटीत असल्याने त्याचा अवलंब मराठी भाषिकांनी करायला काही हरकत नाही पण तोसुद्धा हल्ली कमी ऐकायला मिळतो- पाहाल तिकडे लोक काही तरी 'डिस्कस' करत असतात!

७. वाढ दिवस - या शब्दाला बहुतेक देशी तुपाचा वास येत असावा म्हणून हल्ली अगदी अतिसामान्य व अशिक्षित घरातील पोरंसुद्धा बर्थडे(उच्चार 'ब थडे')साजरा करतात !

८. औक्षण - वाढदिवसाच्या दिवशी मूळचे किंवा मुलीचे औक्षण करणे म्हणजे तिला/त्याला ओवाळून आशीर्वाद देणे. ते जवळपास थांबल्यावर शब्द लोकांच्या विस्मृतीत जाताना दिसत आहे.

९. मेजवानी/पंगत - एखाद्या शुभ प्रसंगाचे औचित्य साधून नातेवाईक व मित्र परिवाराला मेजवानी दिली जाई आणि त्यांना रांगेत बसवून जेवण वाढले जाई. 

रांग या शब्दाला संस्कृत पंक्ती असा शब्द असल्याने त्याचा थोडा अपभ्रंश होऊन पंगत असा शब्द मराठीमध्ये रूढ झाला होता. 

हल्ली बहुतेक जणांना पंगतीपेक्षा स्वयंसेवा म्हणजे 'बुफे' अधिक सोयीस्कर वाटत असल्यामुळे ते दोन्ही शब्द आता लुप्त होण्याच्या मार्गावर आहेत असे म्हटल्यास चुकीचे ठरणार नाही.

मेजवानी अन्य कारणाने असल्यास तिला आता सर्रास 'पार्टी' हा शब्द समाजात रूढ झाला आहे.

१०. अडचण - हा शब्द वापरायला असंख्य लोकांना सध्या काय अडचण वाटते तेच मला समजेनासे झाले आहे- त्यांना छोट्या-मोठ्या अडचणी नव्हे तर एकदम 'प्रॉब्लेम'च असतात!

या खेरीज कित्येक शब्द आहेत त्यांच्याबद्दल असेच पुन्हा कधी तरी लिहीन.

आता पुढचे काही शब्द पहा-

११. वाव - हा शब्द खरे तर अगदी सुटसुटीत आहे पण तो वडीलधाऱ्यांना वापरण्याचा वाव कमी मिळाल्याने असावे बहुतेक; नव्या पिढीला केवळ 'स्कोप' माहिती आहे!

१२. अर्धांगवायू - हा शब्द इंग्रजीमधील पॅरालीसीस साठी आहे बहुसंख्यांच्या ध्यानात नाही.

१३. हृदयविकाराचा झटका - एवढे लांबलचक कोण म्हणणार हो! त्यापेक्षा इंग्रजी हार्ट अटॅक लाच मराठी करून टाकू या!(मराठी वृत्तपत्रातील मराठी वाचून अनेकदा मलाच असा झटका येईल का अशी भीती मला काही प्रसंगी वाटत असते!)

१४. मागणी - हल्ली या अस्सल मराठी शब्दालाच 'डिमांड' उरलेली दिसत नाही!

१५. प्रस्तुत -हल्ली रॉकेटपासून ते एखाद्या बड्या असामीची पोरे एखाद्या नव्या चित्रपट किंवा क्रिकेटच्या सामन्यातून केवळ लॉन्च होतात . प्रस्तुत शब्द एवढ्या लवकर अप्रस्तुत का बनला तेच समजत नाही!

१६. रोचक - रुची शब्दावरून उद्भवलेला हा शब्द खरे तर इंग्रजीतील 'इंटरेस्टींग'ला छान मराठी पर्याय आहे पण वापरला जात नाही एवढे खरे.

१७. मधुमेह- कित्येक लोकांना सतावणाऱ्या इंग्रजी डायबेटीस ला मराठीमध्ये असा शब्द आधीपासून आहे हे सांगायची पाळी यावी?

१८. तपासणी - इंगजीतील इन्स्पेक्शन आणि व्हेरिफिकेशन अशा या दोन्ही छटा संदर्भानुसार हा मराठी शब्द दाखवू शकतो पण हल्ली फार ऐकायला मिळत नाही.

१९. लक्ष्य - इंगजीतील टार्गेट साठी असलेला हा शब्द व्यवस्थापन शास्त्रातील मंडळींनी पुढाकार घेतला तर अधिक वापरात येऊ शकेल असे माझे मत आहे.

२०. नातीगोती - हल्ली हा शब्द लुप्त होत चालला आहे त्याचे प्रमुख कारण म्हणजे नातेवाईक सुद्धा नोकरी/व्यवसायाच्या निमित्ताने जगभर विखुरले जात आहेत. इंग्रजीमधील आणि त्यांच्या प्रभावाखालील मराठीसुद्धा माध्यमांमुळे 'रिलेशनशीप'ने तर बहुसंख्य लोकांच्या मनांना भलत्याच संशयाकडे ढकलण्याचे काम चालविले आहे.

हा आहे आणखी काही मराठी शब्दांचा संच -

२१. नाश्ता- हल्ली हा शब्द मागे पडून ब्रेकफास्ट शब्द पुढे चालला आहे.

२२. भोजन - हा शब्द लाँच किंवा डिनरच्या आक्रमणापुढे टिकाव धरू शकलेला नाही. त्याला हिंदी 'थाळी' शब्दाने काही ठिकाणी बाजूला ढकलले आहे. मात्र सर्वात पुढे धावणारा शब्द 'राईस-प्लेट' आहे!

२३. भात - खरे तर किती साधा सोपा शब्द आहे,पण हॉटेलध्ये गेल्यावर हॉटेलचा सेवक मराठी जाणत नाही म्हणून महाराष्ट्रात राहून मराठी लोक त्याला 'अब राईस लाओ' असं सांगतात तेव्हा हसावे की रडावे असा मला प्रश्न पडतो!

२४. फलक - होर्डिंग किंवा बोर्ड याला एकसुद्धा जोडाक्षर नसलेला मराठी शब्द आता कुणी वापरताना आढळत नाही. त्यावरून माझ्या मनातील जुनी समजूत - "समाज सहजसोपे शब्द उच्चारायला अधिक क्लिष्ट शब्दांपेक्षा अधिक सहज पसंत करतो" आता गैरसमजूत असल्याचे मला समजू लागले आहे!

२४. प्रशाला - या शब्दाला आता मराठी जनतासुद्धा तुच्छतेनेच पाहू लागली आहे. प्रत्येकाला इंग्रजी माध्यमाच्या एखाद्या 'इंटरनॅशनल स्कुल'मध्ये आपल्या पोरांनी शिकावे (मात्र त्याची 'फी' मराठी माध्यमाच्या शाळेपेक्षा ज्यास्त नसावी) असे वाटू लागले आहे!

२५. उड्डाणपूल - हा शब्द फार जुना नसला तरी फार नाव नाही पण तरी फ्लाय ओव्हर शब्दाला लोकांचा अधिक प्रतिसाद मिळतो. कदाचित अन्य भाषिकांकडे पत्ता विचारताना त्याला लवकर प्रतिसाद मिळतो असा अनुभव याला कारण ठरत असावे.

२६. सखी - हा शब्द खरे तर सध्याच्या गर्लफ्रेंड शब्दाला अत्यंत चपखल शब्द आहे पण तो जुन्या भावगीतांच्या इतिहासाबरोबर अंतर्धान पावला आहे. (सखी मंद झाल्या तारका आठवते का ?)

२७. अंगरक्षक - या शब्दाला सर्रास बॉडीगार्ड शब्दाने विस्मृतीच्या गर्तेत ढकलून दिले आहे!

२८. धोकादायक - हा शब्द ज्या शब्दांच्या स्पर्धेत मागे पडला ते म्हणजे इंग्रजीतील 'डेंजरस' आणि 'रिस्की'. हिंदीतील खतरनाक आहेच त्यांच्या जोडीला!

२९. आघात - या शब्दाची उचलबांगडी प्रामुख्याने धक्का आणि तडाखा या शब्दांच्या अतिरेकी वापराने मराठी अर्धवटराव माध्यमांनी घडवली आहे.

३०. एकमेव - इंग्रजीमधील unique या शब्दाला असा शब्द मराठीत आहे हेच अनेकांच्या आता ध्यानी मनी राहिलेले नाही.

आज मराठीप्रेमींना स्मरण करून देण्याजोगे आणखी काही शब्द पाहू -

३१. अंतर्धान - इंग्रजी शब्द disappear ला हा अत्यंत चपखल मराठी शब्द आहे.

३२. गुंतागुंत - इंग्रजी complexity म्हणजे मराठी गुंतागुंत !

३३. भारदस्त - इंग्रजी elegant शब्दाला अर्थाच्या छटेने खूप जवळ जाणारा शब्द आहे.

३४. पोक्त - प्रगल्भ(इंग्रजीत mature ) या संस्कृत शब्दाला हा दुसरा पर्याय बोलीभाषेचा विचार करता मला अधिक सोपा वाटतो.

३५. तक्ता - chart

३६. आलेख - इंग्रजीतील graph

३७. तातडीची - urgent

३८.निकड - म्हणजे गरज (requirement /need )

३९. पत - म्हणजे इंग्रजीत credibility

४०. उत्पात - म्हणजे विस्फोट (चालू पत्रकारितेच्या भाषेत 'धक्का'!)

४१. घळ - म्हणजे लहानशी दरी किंवा मोठा चर

४२. ओरखडा - म्हणजे इंग्रजीमधील scratch

४३. क्षय - म्हणजे एखादी गोष्ट हळू हळू झिजत निकामी होणे ( हल्ली फारसा ऐकिवात येत नसलेल्या TB या आजारात रुग्णाला हाच अनुभव येत असे.) यालाच इंग्रजीत wear and tear म्हटले जाते.

४४. अविश्वसनीय - इंग्ग्रजी incredible ला १००% समर्पक मराठी शब्द. एखादी घटना आपल्याला थक्क/विस्मयचकित करते तेव्हा उपयोगाला येतो.

४५. (हाड)वैर - हल्ली या शब्दापेक्षा पिढीजात दुश्मनी शब्द अधिक प्रचलित आहे,का कुणास ठाऊक!

४६. सफलता/साफल्य- हे शब्द इंग्रजी success मुळे मागे पडले आहेत.

४७. आमटी/वरण/डाळ - जसे रोजचे खाणे तशी भाषा . अधिकाधिक लोक महाराष्ट्रातसुद्धा हॉटेलातील पंजाबी किंवा चायनीज खाऊ लागल्यावर हे शब्द आता गायब व्हायची वेळ जवळ येऊ लागली असावी. 

आता सगळे 'दालचावल/दाल तडका' नाही तर भात; नव्हे 'राईस' मागतात. तुफान चालणारी बहुतेक हॉटेले अमराठी भाषिकांची असल्याने त्याचा अर्थकारणावरील पगडा आता आपल्या भाषेवरसुद्धा आक्रमण करत असल्याचा हा मी पुरावा मानतो.

४८. संडास-हा शब्द आता गेल्यात जमा आहे. आता सगळीकडे 'वॉशरूम' शोधल्या जातात.

४९. न्हाणीघर- काही काळ या शब्दाला इंग्रजी बाथरूम शब्दाने मात दिली होती. आता बाथरूम शब्दसुद्धा कमी ऐकायला मिळतो कारण बहुतेक घरे-दुकाने- वसतिगृहासारख्या संस्थांमधून स्नान करण्याची सुविधा आणि शौचाची व्यवस्था एकाच ठिकाणी आणण्यात आली आहे.

५०. लागवड - हा शब्द ट्री प्लांटेशन शब्दाच्या माऱ्यामुळे शहरी लोक विसरूनच गेले आहेत.

मराठी रिचार्ज (रिचार्जला मराठीत मला अद्याप शब्द सुचलेला नाही!)

५१.निम्मा/अर्धा - या शब्दांना 'हाफ' मराठी लोकांनी मारून टाकल्यात जमा आहे!

५२. खास/विशेष - आता सगळीकडे चहासुद्धा साधा नाही तर नॉर्मल आणि खास/विशेष नाही तर स्पेशल असतो.

५३. मोटरसायकल - हा शब्द मुळात मराठी नव्हताच पण रुळला असे वाटत असतानाच त्याचे बाईकने पाहता पाहता उच्चाटन करून टाकले!

५४. घृणा - हा शब्द छोटा असून लोकांना त्यापेक्षा हेट अधिक जवळचा का वाटावा हे मला उमगलेले नाही. (किळस शब्द मुळातच किळसवाणा वाटल्याने बहुसंख्यांनी त्याला आधीच उचलून बोली भाषेबाहेर फेकले आहे.)

५५. आक्रीत - म्हणजे आश्चर्यकारक घटना (उदा. एखाद्या सांबर किंवा हरणाने शिंगांनी बिबट्याला पळवून लावले )

५६. सुगम- म्हणजे सहज समजते असे. हल्लीचे संगीतसुद्धा दुर्गम झाल्याने की काय,कुणास ठाऊक , हा शब्द आता ऐकू येत नाही!

५७. चाचणी - सगळे लोक हल्ली टेस्ट घेत/देत असतात , कशाचीही अगदी यंत्र किंवा वाहनांची चाचणी घेत नाहीत.

५८. कार्यालय- हा शब्द फारसा कोणी वापरत नाही ,त्याच्या तुलनेत ऑफिस हा शब्द कित्येक पटींनी अधिक प्रचलित झाला आहे,

५९. ढब - हा शब्द तर आता ऐतिहासिकच म्हणावा लागेल. त्या तुलनेमध्ये शैली हा शब्द काहीसा इंग्रजी स्टाईल (style ) ऐवजी कधी-कधी ऐकायला मिळतो.

६०. परिपक्व - एखादे फळ व्यवस्थित पिकले म्हणजे परिपक्व झाले . तशीच काही वेळा कठोर निर्णय घेण्यापूर्वी परिस्थितीसुद्धा परिपक्व बनावी लागते. या शब्दाला काहीसा जवळ असा प्रगल्भ म्हणजे इंग्रजीत matured शब्द ही काही वेळा वाचनात येतो.

६१. दंडक - म्हणजे नियम जो बहुतेकदा व्यक्त्तीने स्वतःच निवडलेला असतो. उदाहरणार्थ - अंघोळ आणि पूजा केल्याशिवाय तात्या पाणीसुद्धा पीत नसत, तसा त्यांचा दंडकच होता.

६२. ताळा - म्हणजे इंग्रजीत Talley

६३. पडताळणी - म्हणजे इंग्रजीतील verification .उदाहरणार्थ पोलिसांनी पडताळणी केल्याशिवाय कधी कधी संकटाला आमंत्रण ठरू शकते.

६४. तपासणी - म्हणजे check up . उदा. सरकारी नोकरीवर रुजू करून घेण्यापूर्वी उमेदवाराची वैद्यकीय तपासणी अनिवार्य आहे.

६५. विस्कळीत - म्हणजे अनियमित अथवा विचलित . उदा. एखाद्या दिवशी दूर गावाला जायचे असले तर बहुसंख्यांची दिनचर्या गावी पोचेपर्यंत विस्कळीत होते.

६६. विचलित - म्हणजे इंग्रजीत disturbed /anxious . उदा. सगळ्या खबरदाऱ्या घेऊनसुद्धा जेमतेम दहा दिवसात वडिलांना पुन्हा उपचारांसाठी मुंबईला इस्पितळात दाखल करावे लागल्याचे समजल्यावर अजय न्यू जर्सीमध्ये बराच विचलित झाला.

६७. उतावळा/उतावीळ -म्हणजे इंग्रजीत impatient ; याला दुसरा चांगला मराठी शब्द आहे अधीर (ज्याला धीर नाही असा/अशी)

६८. जोम - म्हणजे इंग्रजी vigour . हा शब्द हल्ली फारच कमी वापरला जातो. त्या तुलनेत हिंदी जोश हा शब्द अधिक लोकप्रिय होत चालला आहे. (त्याचा देशामधील लाखो जोशींशी काही संबंध आहे काय ते मला कुतूहल आहे.)

६९. आज्ञा- जा शब्द खरे तर उर्दू हुकूम आणि इंग्रजी ऑर्डर याला चपखल मराठी (मूळ संस्कृत) शब्द आहे पण काही बालनाट्य किंवा ऐतिहासिक नाटके वगळता तो मला कधी कोणी वापरताना पहायला मिळाले नाही.

७०. अवांतर - म्हणजे इंग्रजी मधील Extra curricular. उदा. माझ्या मुलीचे अवांतर वाचन शाळेत असल्यापासून दांडगे होते आणि तिला त्याचा परदेशात गेल्यावर खूप उपयोग झाला.

७१. अवखळ - म्हणजे खोडकर ,चांगल्या अर्थाने स्वतंत्र किंवा अनियंत्रित . उदा. गायीची वासरे सहसा अवखळ असतात.

७२. अकस्मात - म्हणजे अपेक्षा नसताना . पावसाळ्यात अकस्मात वीज पडून शेतकरी दगावल्याची बातम्या आपण दर वर्षी वाचतो.

७३. मोप/ बक्खळ - हे शब्द ग्रामीण भागात खूप या अर्थाने पूर्वी सर्रास वापरले जात. आता फारसे ऐकू येत नाहीत.

७४. दबदबा - म्हणजे इंग्रजीतील influence . त्यात भीतीयुक्त आदर असतो. उदा."रावबहाद्दूर साहेबांचा त्यांच्या पंचक्रोशीत चांगलाच दबदबा होता."

७५. नाठाळ - म्हणजे सातत्याने उपद्रव निर्माण करणारा माणूस किंवा प्राणी. उदा."काही घोडे अत्यंत नाठाळ असतात,अपरिचित व्यक्तीला त्यांच्यावर स्वार होणे अशक्य करून सोडतात."

७६.अंमळ - म्हणजे अगदी थोडेसे.उदा. "आमटी छानच झाली आहे,फक्त मीठ अंमळ कमी चालले असते."

७७. अलगूज - म्हणजे पावा /बासरी हे वाद्य.

७८. अलगद - म्हणजे अगदी हळुवार . "जाईच्या वेलाजवळून जाताना एक फूल अलगद माझ्या डोक्यावर पडले. मला तो शुभशकुन वाटला."

७९. बिलंदर - म्हणजे चालू मराठी लोकांच्या इंग्रजीत ज्याला चॅप्टर म्हणता येते. कदाचित एखाद्या वस्ताद व्यक्तीलाही बिलंदर म्हणता येईल पण वस्ताद हा शब्द कुस्तीच्या क्षेत्रातसुद्धा प्रचलित आहे व त्याचा अर्थ वेगळा असू शकतो,तसे बिलंदरचे नाही.

८०. सर्वेसर्वा- म्हणजे बहुरंगी-ढंगी किंवा हरहुन्नरी ;इंग्रजीत all -in -one . उदाहरणार्थ कै. पु ल देशपांडे 'वटवट' या कार्यक्रमाचे सर्वेसर्वा होते. त्याचे लेखन-दिग्दर्शन-संगीत-अभिनय अशा सगळ्या आघाड्या भन्नाट होत्या.

८१.फट /भेग/सांदी - म्हणजे सध्याच्या प्रचलित भाषेत gap (यातील सांदी हा शब्द संधी म्हणजे जोड या संस्कृत शब्दाचे अपभ्रष्ट रूप असावे असे माझे मत आहे.) "हरवलेली किल्ली घराच्याच एखाद्या सांदीकोपऱ्यात पडली असेल,नीट शोध." असा सल्ला अनेक घरातून दिला गेला असेल.

८२.चविष्ट - ह्या शब्दाला आता 'टेस्टी'ने हद्दपार केल्यात जमा आहे.

८३. व्यग्र - म्हणजे इंग्रजीत busy . हिंदीच्या अनिष्ट प्रभावामुळे मराठी माध्यमेसुद्धा याच्या ऐवजी 'व्यस्त' असा शब्द प्रयोग काही वेळा मराठीत वापरतात 

पण तसे करणे अनुचित वाटते कारण व्यस्त शब्दाचा मराठी अर्थ निराळा आहे - तो विषम प्रमाणात बदलणाऱ्या दोन परस्पर-संबद्ध गोष्टींमधील संबंध दर्शवणारा शब्द आहे(होता). 

इंग्रजीत सांगायचे झाल्यास B varies inversely as A . यातील inversely म्हणजे व्यस्त प्रमाणात . (B म्हणजे व्यक्तीला मिळणारा फळाच्या तुकड्याचा आकार आणि A म्हणजे फळाचे वाटप केल्या जाणाऱ्या व्यक्तींची संख्या अशी कल्पना करा.)

८४. शिपाई - हा शब्द मुळात उर्दू/हिंदी सिपाहीवरुन आलेला पण नंतरच्या काळात सैनिक/जवान किंवा अन्यत्र peon या शब्दांच्या भाऊगर्दीत आता कुणी तो फारसा वापरत नाही.

८५. मेळ - म्हणजे coordination तसे coordination नसेल तर आजसुद्धा काही ठिकाणी खात्यात ताळमेळ नाही असा शब्द ऐकू येतो. त्यातील ताळ म्हणजे ताळा म्हणजे पडताळणी,एखादी बाब तपासून बघणे.

८६. बडदास्त - म्हणजे व्यवस्था किंवा त्याच्याशी निगडित पाहुणचार/सरबराई. उदा. "पाहुण्यांची नीट बडदास्त ठेवा,ते फार मोठे सरकारी अधिकारी आहेत."असे एखादा अतिथिगृहाचा प्रमुख तेथील व्यवस्थापकाला सांगताना म्हणत असे.

८७. वादंग - इंग्रजीतील dispute साठी मराठीमधील अत्यंत चपखल शब्द!

८८. गचाळ - म्हणजे इंग्रजीत callous /shabby .भोंगळ हा शब्दसुद्धा काही वेळा याला समानार्थी ,मानला जातो पण माझ्या आकलनानुसार भोंगळ शब्द सहसा राहाणीमानाशी जोडलेला असतो. "क्षेत्ररक्षण गचाळ असेल तर चांगले गोलंदाजसुद्धा सामना वाचवू शकत नाहीत."

८९. सूतिकागृह - म्हणजे इंग्रजीतील               maternity home

९०. टिचकी - म्हणजे इंग्रजीमधील क्लिक 

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)