कुसुम सोलर पंप योजना: शेतकऱ्यांसाठी संपूर्ण मार्गदर्शिका

कुसुम सोलर योजना याविषयी प्रस्तावना PM Kusum Yojana Marathi

महाराष्ट्र शासनाने शेतकऱ्यांसाठी अनेक योजना राबवल्या आहेत. राबवत आहेत. त्यापैकी एक म्हणजे कुसुम सोलर पंप योजना.

अनेक शेतकऱ्यांकडे शेतीला पाणी देण्यासाठी प्रत्येकाच्या विहिरीवर किंवा नदीवर वीज पंप आहेत. ही वीज शेतकऱ्यांना परवडणारी आहे. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात बिल येतो. त्याशिवाय वीज पुरवताना देखील कधीकधी शासनाला अडचणीचे ठरते.

अनेक वेळा वीज माफ करा म्हणून शेतकरी मोठ्या प्रमाणावर शासनाकडे मागणी करत असतात. वीज हा प्रकार असा आहे की तो धड शासनाला परवडत नाही ना शेतकऱ्याला.

त्यामुळेच शासनाने कुसुम सोलर पंप योजना आणलेली आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या विज बिल बचत होण्यास नक्कीच हातभार लागेल.

तर काय आहे हे कुसुम सोलर पंप योजना जाणून घेऊया.

कुसुम सोलर पंप योजना: Solar Pump Yojana कृषी क्षेत्रासाठी स्वस्त, स्वच्छ आणि विश्वासार्ह ऊर्जा.

भारत सरकारने शेतकऱ्यांचा वीज खर्च कमी करणे, डिझेलवरील अवलंबन घटवणे आणि स्वच्छ ऊर्जेचा वापर वाढवणे या उद्देशाने कुसुम सोलर पंप योजना (PM-KUSUM) सुरू केली. 

कुसुम सोलर पंप ही योजना विशेषतः ग्रामीण आणि कृषी क्षेत्रासाठी अत्यंत उपयुक्त असून शेतकऱ्यांना कमी खर्चात सौर ऊर्जा पंप उपलब्ध करून देण्याची महत्त्वाकांक्षी योजना आहे.

👉🏻 हेही वाचा घरी सोलर सिस्टीम बसवायची आहे? संपूर्ण माहिती

कुसुम सोलर पंप योजनेचे उद्दिष्ट

शेतकऱ्यांना मोफत वीज किंवा कमी खर्चात स्वच्छ ऊर्जा उपलब्ध करून देणे.

डिझेल पंपांच्या वापरामुळे होणारे प्रदूषण कमी करणे.

शेतकऱ्यांचा मासिक खर्च कमी करणे.

सिंचनासाठी दिवसभर उपलब्ध सौर ऊर्जा

ग्रामीण भागात सौर ऊर्जा निर्मिती वाढ

कुसुम योजनेचे तीन प्रमुख घटक (Components)

1.Component-A: सौर ऊर्जा निर्मिती प्रकल्प

शेतकरी, सहकारी संस्था किंवा पंचायत 0.5 मेगावॅट ते 2 मेगावॅट क्षमतेचे लहान सौर प्रकल्प उभारू शकतात.

तयार वीज DISCOM ला विकून त्यातून अतिरिक्त उत्पन्न मिळू शकते.

2. Component-B : स्वतंत्र सोलर पंप (चालू पाणी वापरासाठी)

या भागांतर्गत शेतकऱ्यांना नवीन सोलर पंप अनुदानात दिले जातात.

2 HP ते 10 HP क्षमतेचे सोलर पंप उपलब्ध.

3. Component-C : विद्यमान पंपांचे सोलरायझेशन

आधीपासून चालू असलेल्या इलेक्ट्रिक पंपांना सौर ऊर्जेवर चालण्यासाठी बदल केले जातात.

अतिरिक्त तयार वीज DISCOM ला विकून शेतकरी वार्षिक उत्पन्न मिळवू शकतात.

शासकीय अनुदान किती मिळते?

सरकारकडून अनुदान व्यवस्था खालीलप्रमाणे आहे:

केंद्र सरकारचे अनुदान: 30%

राज्य सरकारचे अनुदान: 30%

शेतकऱ्यांचा वाटा: फक्त 10%

कर्ज सुविधा: उर्वरित 30% बँकेकडून कर्जरूपाने उपलब्ध (जिल्हा व राज्याप्रमाणे बदल) किंवा शेतकरी रोख स्वरूपात भरू शकतो.

यामुळे शेतकरी अत्यल्प खर्चात उच्च गुणवत्तेचा सोलर पंप बसवू शकतात.

योजनेचे प्रमुख फायदे (Kusum Yojana Benefits)

1. वीज बिलात बचत

सौर ऊर्जा मोफत उपलब्ध असल्याने शेतकऱ्यांचा मासिक खर्च पूर्णपणे कमी होतो.

2. डिझेल पंपाचा खर्च कमी

डिझेल दरवाढीचा परिणाम शेतकऱ्यांवर होत नाही.

3. दिवसभर पाणी उपलब्ध

वीज नसल्यामुळे होणारी अडचण दूर होते. सूर्यप्रकाश असला की पंप चालतो.

4. कमी देखभाल खर्च

सोलर पॅनेल एकदा बसवल्यानंतर 20-25 वर्षे कमी खर्चात चालतात.

5. पर्यावरणपूरक ऊर्जा

शेतात स्वच्छ ऊर्जा वापरल्यामुळे प्रदूषण पूर्णपणे कमी होते.

6. अतिरिक्त उत्पन्न

अतिरिक्त तयार वीज सरकारला विकून काही योजनांमध्ये शेतकरी वार्षिक हजारो रुपये कमावू शकतो.

कोण अर्ज करू शकतो?

वैयक्तिक शेतकरी,कृषी संस्था,सहकारी संस्था,ग्रामपंचायत, FPO (Farmer Producer Organisations) ई.

अर्जासाठी आवश्यक कागदपत्रे

आधार कार्ड,7/12 उतारा,बँक पासबुक,

मोबाईल नंबर जमीन उपलब्ध असल्याचा दाखला,पासपोर्ट फोटो,शेतातील पाणी स्रोताची माहिती 

कुसुम योजनेत अर्ज कसा करायचा?

1. अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या:

राज्यानुसार पोर्टल बदलते. (उदा. महाराष्ट्रात महावितरण पोर्टल)

2. “कुसुम योजना / Solar Pump” पर्याय निवडा

3. अर्ज फॉर्म भरा

जमीन तपशील

पंपाची क्षमता

वैयक्तिक माहिती

4. कागदपत्रांची अपलोड प्रक्रिया पूर्ण करा

5. पडताळणी

संबंधित अधिकारी स्थळ पाहणी करून कागदपत्रे तपासतात.

6. अनुदान मंजुरी

अनुदान मिळाल्यानंतर शेतकऱ्याला फक्त त्याचा हिस्सा भरावा लागतो.

7. पंप बसवण्याचे काम सुरू

मान्यताप्राप्त कंपनीद्वारे पंप बसवला जातो.

👉🏻हेही वाचा शेडनेट हाऊस शेती आधुनिक तंत्रज्ञान माहिती

कुसुम योजना शेतकऱ्यांसाठी का महत्त्वाची?

भारतामध्ये सिंचनाचे मोठे प्रमाण डिझेल वीजेवर अवलंबून आहे. वीज पुरवठा अस्थिर असणे, डिझेलचे वाढते दर, प्रदूषण आणि जास्त खर्च या समस्या शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर परिणाम करतात. कुसुम योजना या सर्व समस्यांसाठी दीर्घकालीन उपाय देते.

राज्य आणि केंद्र सरकारच्या संयुक्त अनुदानामुळे ही योजना शेतकऱ्यांसाठी सर्वात फायदेशीर उपक्रम मानली जाते.

कुसुम सोलर पंप योजना ही शेतकऱ्यांसाठी एक मोठी क्रांती मानली जाते. या योजनेमुळे शेतकऱ्यांना स्वस्त, विश्वासार्ह आणि पर्यावरणपूरक ऊर्जा मिळते. सिंचनाची समस्या कमी होऊन शेती उत्पादनात वाढ होते. भविष्यात सौर ऊर्जा हे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे सर्वात मजबूत साधन ठरणार आहे.

ग्रामीण संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान (Rural culture & modern technology)

आयफोन विरुद्ध अँड्रॉइड – कोणता स्मार्टफोन चांगला?

मोबाईल मध्ये झालेला बदल म्हणजे आयफोन आणि अँड्रॉइड 

अलीकडच्या प्रगत युगात मोबाईल घ्यायचा म्हटलं की तरुण आयफोन चे स्वप्न पाहतात. तरुणांमध्ये आयफोन हा ब्रँड झाला आहे. परंतु आयफोन व्यतिरिक्त अँड्रॉइड फोन सुद्धा खूपच जबरदस्त आहेत हेही तितकेच खरे.

खाली “आयफोन विरुद्ध अँड्रॉइड – कोणता स्मार्टफोन चांगला?” या विषयावर सविस्तर, सोप्या भाषेत आणि वाचनीय शैलीत लिहिलेला संपूर्ण लेख दिला आहे.

आयफोन विरुद्ध अँड्रॉइड – कोणता स्मार्टफोन चांगला? एक सविस्तर तुलना.

आजच्या डिजिटल युगात स्मार्टफोन हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. बाजारात मुख्यत्वे दोन प्रकारचे स्मार्टफोन ऑपरेटिंग सिस्टीम लोकप्रिय आहेत Apple चा iOS (iPhone) आणि Google चा Android. दोन्हीचे स्वतःचे फायदे व मर्यादा आहेत. त्यामुळे “नेमका कोणता फोन चांगला?” हा प्रश्न अनेकांना पडतो. चला तर मग याची सविस्तर तुलना करूया.

डिझाइन आणि बिल्ड क्वालिटी

iPhone

प्रीमियम लूक आणि मजबूत बांधणी.

ॲल्युमिनियम + ग्लास किंवा स्टेनलेस स्टीलसारख्या उच्च दर्जाच्या मटेरियलचा वापर.

डिझाइन मध्ये सातत्य, त्यामुळे ब्रँड ओळख स्पष्ट.

Android

पाच हजारांपासून लाखोंपर्यंत विविध मॉडेल्स.

Samsung, OnePlus, Xiaomi, Vivo, Google Pixel अशी अनेक ब्रँड्स मोठी निवड देतात.

बिल्ड क्वालिटी ब्रँड आणि बजेटनुसार बदलते—स्वस्त ते प्रीमियम.

निष्कर्ष: 

प्रीमियम बिल्डसाठी आयफोन, विविधता हवी असेल तर अँड्रॉइड.

ऑपरेटिंग सिस्टम आणि सॉफ्टवेअर अनुभव

iPhone (iOS)

सॉफ्टवेअर अत्यंत स्मूथ आणि ऑप्टिमाईज्ड.

अपडेट्स सर्व आयफोन मॉडेल्सना एकाच वेळी मिळतात.

ॲप्सचा परफॉर्मन्स अधिक स्थिर.

Android

कस्टमायझेशनचे भरपूर पर्याय थीम, लाँचर, विजेट्स.

प्रत्येक ब्रँडचा UI वेगळा (Samsung One UI, OnePlus OxygenOS, Xiaomi MIUI).

अपडेट्स ब्रँडनुसार वेगळे असतात, त्यामुळे उशीर होऊ शकतो.

निष्कर्ष: 

स्टॅबिलिटी आणि अपडेट्ससाठी आयफोन, फ्रीडम आणि कस्टमायझेशनसाठी अँड्रॉइड.

कॅमेरा क्वालिटी

iPhone

नैसर्गिक रंग, उत्तम व्हिडिओ स्टॅबिलायझेशन.

प्रो लेव्हल सिनेमा मोड, ProRes व्हिडिओ.

व्हिडिओ रेकॉर्डिंगमध्ये जगात सर्वाधिक विश्वासार्ह.

Android

Samsung Ultra, Google Pixel सारखे फ्लॅगशिप कॅमेरे जबरदस्त.

AI आधारित फोटोग्राफी खूप मजबूत.

बजेट ते प्रीमियम सर्व सेगमेंटमध्ये पर्याय.

निष्कर्ष: 

व्हिडिओसाठी आयफोन उत्कृष्ट, फोटोसाठी टॉप अँड्रॉइड फ्लॅगशिप पुढे.

परफॉर्मन्स आणि प्रोसेसर

iPhone

A-Series प्रोसेसर जगातील सर्वात वेगवान व पॉवर-एफिशियंट.

दीर्घकाळ टिकणारा परफॉर्मन्स.

Android

Snapdragon आणि MediaTek प्रोसेसर.

फ्लॅगशिप Android चा परफॉर्मन्सही खूप मजबूत, पण दीर्घ काळात iPhone स्थिर राहतो.

निष्कर्ष: 

परफॉर्मन्समध्ये आयफोनला थोडा फायदा.

बॅटरी आणि चार्जिंग

iPhone

बॅटरी लाइफ चांगली, पण चार्जिंग स्पीड कमी.

चार्जर वेगळा घ्यावा लागतो (नवीन मॉडेल्समध्ये).

Android

फास्ट चार्जिंग (50W ते 120W पर्यंत).

बॅटरी क्षमता जास्त.

चार्जर बहुतेक वेळा बॉक्समध्ये.

निष्कर्ष: 

चार्जिंग स्पीड आणि बॅटरी क्षमतेत अँड्रॉइड पुढे.

इकोसिस्टम आणि कनेक्टिव्हिटी

iPhone

iPhone Apple Ecosystem

iMessage, AirDrop, FaceTime, Handoff, AirPods, MacBook सोबत seamless integration.

एकदा ॲपलच्या इकोसिस्टममध्ये गेल्यावर बाहेर येणे अवघड!

Android

Google सर्व्हिसेस, स्मार्ट होम डिव्हायसेससोबत उत्तम कामगिरी.

Samsung Ecosystem (Watch, Buds, Tablet) मजबूत होत आहे.

निष्कर्ष:

इकोसिस्टम मध्ये Apple सर्वात पुढे.

सुरक्षा आणि प्रायव्हसी

iPhone

प्रायव्हसीसाठी मजबूत धोरणे.

App Tracking Transparency.

बंद सिस्टीम असल्याने हॅकिंगची शक्यता कमी.

Android

Google सुरक्षा चांगली पण ओपन सिस्टीम असल्याने काही धोके जास्त.

बजेट फोन्समध्ये सुरक्षा अपडेट्स कमी.

निष्कर्ष: 

सुरक्षेत आयफोन पुढे.

किंमत व व्हॅल्यू फॉर मनी

iPhone

किंमत जास्त. रीसेल व्हॅल्यू सर्वाधिक.

Android

6,000 पासून ते 1,50,000 पर्यंत पर्याय.

बजेट ते प्रीमियम सर्वांसाठी फोन.

निष्कर्ष: 

बजेटमध्ये अँड्रॉइड सर्वोत्तम, पण दीर्घकाळासाठी आयफोन फायदेशीर.

एकूण सारांश – कोणता फोन घ्यावा?

आयफोन योग्य कोणासाठी?

ज्यांना प्रायव्हसी आणि सुरक्षा महत्त्वाची

ज्यांना दीर्घकाळ टिकणारा परफॉर्मन्स हवा

ज्यांना कॅमेरा (व्हिडिओ) प्रीमियम हवा

ज्यांना Apple Ecosystem वापरायची इच्छा आहे

अँड्रॉइड योग्य कोणासाठी?

ज्यांना बजेटमध्ये सर्वोत्तम value हवी

ज्यांना कस्टमायझेशन आवडते

जे ब्रँड आणि मॉडेलचे विविध ऑप्शन पाहतात.

ज्यांना फास्ट चार्जिंग, मोठी बॅटरी हवी

आयफोन आणि अँड्रॉइड दोन्ही चांगले आहेत, पण “आपल्या वापरानुसार कोणता फोन योग्य?” हे जास्त महत्त्वाचे.

जर प्रीमियम, सुरक्षित आणि दीर्घकाळ टिकणारा फोन हवा असेल तर आयफोन,

आणि बजेटमध्ये भरपूर फीचर्स आणि पर्याय हवे असतील तर अँड्रॉइड हा सर्वोत्तम पर्याय आहे.

ग्रामीण संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान (Rural culture & modern technology )

मोबाईल हॅक झाला तर काय करावे? कारणे, लक्षणे आणि उपाय

मोबाईल विषयी थोडक्यात 

आता सध्या मोबाईलचे युग चालू आहे या मोबाईलच्या युगात दैनंदिन कामकाज करण्यासाठी मोबाईल हे अत्यंत महत्त्वाचे माध्यम निर्माण झाले आहे.

मोबाईल फोन दूरध्वनी संदेश, बँकेतील आर्थिक व्यवहार, मोबाईल वरून हाताळतो. अनेकांच्या मोबाईलवर बँकेचे खाते नंबर, विविध पासवर्ड असतात.

अलीकडे अनेक हॅकर्स मोबाईल नंबर हॅक करतात. त्या माध्यमातून मोबाईल मधील महत्त्वाचा डाटा चोरतात. कधी कधी आपला बँक बॅलन्स झिरो होतो. त्यामुळे मोठ्या समस्यांना तोंड द्यावी लागते.

यासाठी आपला मोबाईल हॅक होऊ नये म्हणून मी खालील प्रमाणे लेख लिहिला आहे. या लेखाच्या माध्यमातून जाणून घ्या.

तुमचा मोबाईल हॅक झाला तर काय करावे? (सविस्तर मार्गदर्शन)

आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल फोन हा आपल्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग झाला आहे. पण त्याच मोबाईलवर हॅकर्सची नजर असेल तर? 

मोबाईल हॅक झाला तर वैयक्तिक फोटो, व्हिडीओ, बँक माहिती, OTP, सोशल मीडिया अकाउंट्स, लोकेशन सर्व धोक्यात येऊ शकते. त्यामुळे मोबाईल हॅक झाल्याची चिन्हे ओळखणे आणि तात्काळ योग्य पावले उचलणे खूप गरजेचे आहे.

मोबाईल हॅक झाल्याची मुख्य लक्षणे

खालील गोष्टी तुमच्या मोबाईलमध्ये दिसल्यास सतर्क व्हा:

1. बॅटरी अतिशय लवकर संपणे

हॅकर्स बॅकग्राऊंडमध्ये अॅप्स किंवा मालवेअर चालवतात. त्यामुळे बॅटरी अचानक जास्त खर्च होते.

2. मोबाईल अचानक स्लो होणे

आपण काहीच वापरत नसताना मोबाईल अती- स्लो होणे, अडकणे किंवा गरम होणे हे हॅकिंगचे संकेत आहेत.

3. डेटा स्वतःहून जास्त खर्च होणे

काही मालवेअर तुमचा डेटा बॅकग्राऊंडमध्ये हॅकरकडे पाठवतो, त्यामुळे डेटा वेगाने खर्च होतो.

4. अनोळखी अँप्स इंस्टॉल झालेले दिसणे

तुम्ही इंस्टॉल न केलेले अँप्स दिसल्यास हा थेट हॅकिंगचा इशारा आहे.

5. स्वतःहून SMS, WhatsApp मेसेजेस जाणे

तुमच्या नकळत मेसेजेस किंवा इमेल्स पाठवले जात असल्यास तुमचा मोबाईल कंट्रोल झाला आहे.

6. सोशल मीडिया अकाउंट्समध्ये लॉगिन अलर्ट्स येणे

अनोळखी ठिकाणाहून लॉगिन प्रयत्न दिसत असल्यास तुमची माहिती लीक झाली आहे.

मोबाईल हॅक झाल्यास ताबडतोब काय करावे?

1. इंटरनेट बंद करा (Wi-Fi / Mobile Data)

हॅकर्सला तुमच्या मोबाईलवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी इंटरनेटची गरज असते.

पहिले पाऊल — इंटरनेट पूर्णपणे बंद करा.

2. महत्त्वाच्या अकाउंटचे पासवर्ड बदला

खालील सर्वांचे पासवर्ड लगेच बदला:

Gmail / Apple ID

Facebook, Instagram, WhatsApp

बँकिंग अँप्स

UPI (Google Pay / PhonePe / Paytm)

Amazon, Flipkart

नवीन पासवर्ड मजबूत ठेवा आणि 2-Step Verification चालू करा.

3. संशयास्पद अँप्स uninstall करा

सेटिंग → Apps मध्ये जाऊन अनोळखी, अनावश्यक किंवा धोकादायक अँप्स काढून टाका.

4. फोन Scan करा (Antivirus वापरा)

विश्वसनीय अँटीव्हायरस इंस्टॉल करा:

Avast, Bitdefender,Kaspersky

या अँटी व्हायरसने मोबाईल पूर्ण स्कॅन करा.

5. ‘App Permissions’ तपासा

काही अँप्स कॅमेरा, मायक्रोफोन, मेसेज, लोकेशन यांना परवानगी घेतात.

सेटिंग → App Permissions मध्ये अनावश्यक परवानग्या बंद करा

6. सुरक्षिततेसाठी Google Play Protect चालू करा

Play Store → Profile → Play Protect → Scan

हे फोनमधील मालवेअर शोधायला मदत करते.

7. WhatsApp / Facebook साठी Device Logout करा

WhatsApp → Linked Devices → Log out from all devices

Facebook → Settings → Security → Where you’re logged in → Log out all

8. महत्त्वाची फाईल्स बॅकअप करा

Photos, Documents, Contacts

Google Drive किंवा Pen Drive मध्ये सुरक्षित बॅकअप घ्या.

9. Factory Reset (अंतिम आणि सर्वात प्रभावी उपाय)

जर हॅकिंग खूप गंभीर असेल तर

Settings → System → Reset → Factory Reset

यामुळे पूर्ण मोबाईल स्वच्छ होतो.

👉🏻 हे ही वाचा आयफोन Vs अँड्रॉइड कोणता फोन चांगला संपूर्ण माहिती

मोबाईल पुन्हा हॅक होऊ नये यासाठी काय काळजी घ्यावी?

✅ फक्त Play Store किंवा Apple Store वरून अॅप्स इंस्टॉल करा

✅ लिंक्स, संदेश किंवा QR स्कॅन करताना सावध राहा

✅ मोफत Wi-Fi वापरताना संवेदनशील माहिती टाळा

✅ फोन लॉक पिन मजबूत ठेवा

✅ नियमित अपडेट्स इंस्टॉल करा

✅ Unknown Sources बंद ठेवा

✅ अज्ञात कॉल, संदेश, APK फाईल उघडू नका

मोबाईल हॅक होणे ही गंभीर घटना आहे, पण याची लक्षणे ओळखून योग्य वेळी उपाय केले तर नुकसान टाळता येते. नेहमी सुरक्षितता नियम पाळा आणि डिजिटल जगात सावध रहा.

ग्रामीण संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान (Rural culture and modern technology)

मोबाईल स्लो का होतो? कारणे आणि उपाय.

मोबाईलची काळजी घेणे आवश्यक का आहे? 

मोबाईल फोन वापरणे आता काळाची गरज झाली आहे. मोबाईल नाही असा मनुष्य शोधूनही सापडणार नाही. मोबाईल हे नुसते बोलण्याचे माध्यम नसून अनेक दैनंदिन कामकाज मोबाईलवर करता येते.

परंतु मोबाईल वापरताना सुद्धा मोबाईलची काळजी घेणे अत्यंत जरुरीचे असते. जर योग्य काळजी घेतली नाही तर मोबाईलच्या अनेक समस्या निर्माण होतात. आणि मग नाहक खर्च व वेळेचा अपव्यय होतो.

तर या लेखामध्ये आपण पाहणार आहोत मोबाईल स्लो का होतो? त्यावर काय उपाय केले पाहिजेत?  

मोबाईल स्लो का होतो? कारणे आणि उपाय.

आजच्या डिजिटल काळात मोबाईल हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. पण काही वेळा मोबाईल अचानक स्लो होतो, हँग होतो किंवा एखादी अँप उघडायलाही वेळ लागतो. 

हे का होते आणि त्यावर कोणते उपाय करता येतात, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे. खाली मोबाईल स्लो होण्याची प्रमुख कारणे आणि त्यावरील प्रभावी उपाय दिले आहेत.

मोबाईल स्लो होण्याची प्रमुख कारणे

जास्त अँप्स आणि बॅकग्राउंड प्रोसेस

मोबाईलमध्ये खूप अँप्स इंस्टॉल असतात आणि त्यापैकी अनेक अँप्स बॅक ग्राउंडमध्ये सतत चालू असतात. त्यामुळे RAM वर भार पडतो आणि मोबाईल स्लो होऊ लागतो.

स्टोरेज पूर्ण होणे

मोबाईलचे Internal Storage 80% पेक्षा जास्त भरले की सिस्टमची कार्यक्षमता कमी होते. कॅश फाइल्स, डुप्लिकेट फोटोज, मोठे व्हिडिओ यामुळे स्टोरेज पटकन भरते.

जुनी किंवा अपडेट न केलेली अँप्स

जुन्या व्हर्जनच्या अॅप्समध्ये बग्स असू शकतात. त्या नवीन सिस्टीमशी नीट जुळत नाहीत आणि त्यामुळे मोबाईल हँग होऊ शकतो.

सिस्टीम अपडेट न करणे

Android किंवा iOS अपडेट न केल्यास मोबाईलला नवीन फीचर्स, सिक्युरिटी पॅचेस मिळत नाहीत. जुन्या सिस्टममुळे मोबाईलचा परफॉर्मन्स कमी होतो.

ओव्हरहिटिंग (गरम होणे)

मोबाईल सतत वापरल्यास, गेमिंग किंवा व्हिडिओ एडिटिंग सारख्या हेवी टास्कमुळे मोबाईल गरम होतो. तापमान वाढल्यावर सिस्टम स्वतः वेग कमी करते.

मालवेअर किंवा व्हायरस

अविश्वसनीय अँप्स डाउनलोड केल्यास मालवेअरचा धोका वाढतो. असे व्हायरस बॅकग्राउंडमध्ये डेटा वापरतात आणि मोबाईल धीमा होतो.

जुने हार्डवेअर

2-3 वर्षांनंतर मोबाईलची बॅटरी, RAM, प्रोसेसर यांची क्षमता कमी होत जाते. नवीन मोठ्या अॅप्सना हे हार्डवेअर सांभाळू शकत नाही.

जास्त कॅश तयार होणे

मोठ्या अँप्स – Instagram, YouTube, Facebook – यांचे कॅश फाइल्स सतत वाढत जातात. कॅश जास्त झाल्यावर मोबाईलचा वेग कमी होतो.

मोबाईल स्लो होणार नाही यासाठी प्रभावी उपाय

अनावश्यक अँप्स काढून टाका

● जे अँप्स वापरत नाहीत ते uninstall करा

● बॅकग्राउंडमधील अँप्स 'Force Stop' करा

स्टोरेज मोकळे ठेवा

● डुप्लिकेट फोटोज Delete करा

● मोठे व्हिडिओ, फोटोज क्लाउडवर अपलोड करा

● कॅश नियमितपणे क्लियर करा (उदा. WhatsApp, Instagram)

मोबाईल रीस्टार्ट करा

आठवड्यातून एकदा मोबाईल रीस्टार्ट केल्याने RAM साफ होते आणि अनेक बग्स दूर होतात.

सिस्टीम आणि अँप्स अपडेट ठेवा

● सेटिंग्जमध्ये जाऊन नवीन सॉफ्टवेअर अपडेट इन्स्टॉल करा

● सर्व अँप्स Play Store वरून अपडेट करा.

👉🏻हेही वाचा मोबाईल गरम का होतो? कारणे, धोके आणि उपाय

मोबाईल गरम होऊ देऊ नका

● गेमिंग कमी वेळ करा

● सूर्यप्रकाशात मोबाईल वापरणे टाळा

● चार्जिंगदरम्यान हेवी अॅप्स वापरू नका

अँटीव्हायरस वापरा (फक्त गरज असल्यास)

● अविश्वसनीय वेबसाइट्स व अँप्स टाळा

● Play Store वरील trusted apps वापरा

Lite व्हर्जन अँप्स वापरा

Facebook Lite, Messenger Lite सारखे हलके अँप्स कमी RAM घेतात आणि मोबाईलचा वेग सुधारतात.

फॅक्टरी रिसेट (शेवटचा उपाय)

जर अजिबात फरक पडत नसेल, तर डेटा बॅकअप घेऊन Factory Reset केल्याने मोबाईल पुन्हा नवीनसारखा चालू शकतो.

मोबाईल स्लो होणे ही सामान्य समस्या आहे, पण योग्य देखभाल केल्यास ही समस्या सहज दूर करता येते. अनावश्यक अँप्स, भरलेले स्टोरेज, अपडेट्सची कमतरता आणि ओव्हरहिटिंग यामुळे मोबाईलचा वेग कमी होतो. मात्र योग्य उपाय अवलंबल्यास मोबाईलची परफॉर्मन्स लक्षणीयपणे सुधारते.

तर या लेखांमध्ये दिलेल्या सूचना प्रत्यक्ष अमलात आणल्यास आपला मोबाईल नक्कीच स्लो होणार नाही. 

ग्रामीण संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान (Rural culture & modern technology)

फोन गरम का होतो? कारणे, धोके आणि 100% उपाय

फोन गरम का होतो? कारणे, धोके आणि 100% काम करणारे उपाय.

सध्याचे युग हे मोबाईलचे युग आहे. अनेकांकडे अँड्रॉइड, आयफोन अशा अनेक व्हरायटीचे स्मार्टफोन असतात. 

स्मार्टफोन हे केवळ बोलण्याचे माध्यम राहिलेले नसुन त्यामध्ये पर्याय उपलब्ध आहेत.

त्यामुळे  स्मार्टफोन आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे. परंतु अनेकांना एक मोठी समस्या वारंवार जाणवते. मोबाईल गरम होणे. फोन जास्त गरम झाला तर तो स्लो होतो, चार्ज लवकर संपतो, अ‍ॅप्स क्रॅश होतात आणि काही वेळा फोन आपोआप बंदही होतो.

या लेखात आपण फोन गरम होण्याची 12 प्रमुख कारणे, त्याचे धोके, आणि अगदी सोपे, घरबसल्या करता येणारे उपाय पाहणार आहोत.

फोन गरम का होतो? (मुख्य कारणे)

अनेकांचे मोबाईल शिवाय पान हालत नाहीत. मोबाईलची बॅटरी कमी झाल्यावर मोबाईल चार्जिंगला लावून काही लोक मोबाईलवर व्यस्त असतात हे मी अनेक वेळा पाहिले आहे.

परंतु हे अतिशय धोकादायक आहे. हे माहीत असून सुद्धा अनेक लोक दुर्लक्ष करतात. यामुळे बॅटरी गरम होऊन मोठा स्पोट घडू शकतो. 

अनेकांचा उच्च क्वालिटीचा मोबाईल खराब होऊ शकतो. किंवा अनेक कारणे असू शकतात. मोबाईल गरम होणे ही सुद्धा एक चिंतेची बाब आहे.

1) जास्त वेळ मोबाईल वापरणे

सतत 1-2 तास गेम खेळणे, व्हिडिओ पाहणे किंवा इंटरनेट स्क्रोल केल्याने प्रोसेसरवर मोठा ताण येतो आणि फोन गरम होतो.

2) चार्ज करताना मोबाईल वापरणे

मोबाईल चार्जिंगदरम्यान आधीच गरम होत असतो. त्याच वेळी गेम किंवा व्हिडिओ पाहिल्यास तापमान दुपटीने वाढते.

3) बॅकग्राउंडमध्ये चालू असलेली अ‍ॅप्स

फेसबुक, Instagram, GPS, गेम्स यांसारखी अ‍ॅप्स बॅकग्राउंडमध्ये RAM व प्रोसेसर वापरत राहतात.

4) खराब नेटवर्क (Poor Signal)

नेटवर्क कमजोर असेल तर फोन वारंवार सिग्नल शोधतो आणि जास्त ऊर्जा वापरतो—यामुळे फोन गरम होतो.

5) जास्त ब्राइटनेस

स्क्रीन ब्राइटनेस 100% असेल तर स्क्रीनची उष्णता वाढते

6) गेमिंग किंवा जड अ‍ॅप्स

PUBG, Free Fire, BGMI, Genshin Impact, Reels एडिटिंग अ‍ॅप्स प्रोसेसर आणि GPU ला ओव्हरलोड करतात.

7) खराब चार्जर किंवा नकली केबल

डुप्लिकेट चार्जर जास्त व्होल्टेज देतात आणि फोन लवकर तापतो.

8) जुनं बॅटरी हेल्थ कमी असणे

2-3 वर्षांनंतर मोबाइल बॅटरीची क्षमता कमी होते. खराब बॅटरी गरम होण्याचे सर्वात मोठे कारण

9) कव्हर / बॅककेस खूप जाड असणे

हवेचा प्रवाह अडतो आणि उष्णता बाहेर पडत नाही.

10) सॉफ्टवेअर अपडेट नसणे

जुनी सिस्टीम गरजेनुसार ऑप्टिमाईज नसते आणि फोन तापतो

11) GPS, Bluetooth, Wi-Fi कायम चालू ठेवणे

ही फीचर्स सतत सिग्नल शोधतात आणि उर्जा घेतात.

12) उन्हात किंवा गरम वातावरणात वापर

थेट उन्हात कॉल करणे, मोबाईल कारमध्ये ठेवणे, बेडवर वापरणे हे तापमान वाढवते.

फोन गरम होण्याचे धोके

फोन लॅग होणे, अडकणे

चार्जिंग 2-3 पट कमी होणे

स्क्रीन ब्लॅक पडणे

अ‍ॅप्स अचानक बंद होणे

बॅटरी फुगणे किंवा खराब होणे

आतल्या हार्डवेअरचे नुकसान

काही वेळा फोन आपोआप बंद होणे

गावात सिग्नल कमी असल्यामुळे फोन जास्त गरम होतो.

शेतात उन्हात फोन वापरल्याने तापमान वाढते

बाजारातून घेतलेल्या डुप्लिकेट चार्जरमुळे समस्या वाढते

“गावाकडील नेटवर्क समस्या”

“शेतात काम करताना”

“बाजारातील स्वस्त चार्जर”

👉🏻हेही वाचा मोबाईल स्लो होत असेल तर सविस्तर उपाय

फोन गरम होणे थांबवण्यासाठी प्रभावी उपाय (100% Useful Tips)

1) चार्ज करताना फोन वापरू नका

हे सर्वात सोपे आणि प्रभावी उपाय आहे.

2) बॅकग्राउंड अ‍ॅप्स बंद करा

Settings → Battery → Background Activity Off

3) मोबाइल रीस्टार्ट करा

8–10 तासांतून एकदा फोन रीस्टार्ट केला तर सिस्टम फ्रेश होते.

4) स्क्रीन ब्राइटनेस Auto वर ठेवा

ब्राइटनेस मॅन्युअली 40–60% ठेवणे योग्य.

5) जड गेम्स कमी खेळा किंवा "Low Graphics Mode" वापरा

गेमिंगमुळे फोन सर्वाधिक गरम होतो

6) फोन कधीही उशीवर किंवा ब्लँकेटवर ठेवू नकाl

उष्णता आतमध्ये अडकते.

7) Mobility डेटा Off ठेवा जेव्हा वापरत नाही

GPS, Bluetooth, Hotspot फक्त गरजेपुरते.

8) कवर/बंपर हलका वापरा

जाड कवर उष्णता बाहेर जाण्यात अडथळा करतात.

9) Battery Saver Mode वापरा

फोनच्या प्रोसेसरला जास्त ताण येत नाही.

10) डुप्लिकेट चार्जर वापरू नका

कंपनीचा मूळ चार्जर किंवा विश्वासार्ह ब्रँड वापरा हा सर्वात महत्त्वाचा उपाय आहे.

11) सिस्टम अपडेट करा

सॉफ्टवेअर अपडेट्समध्ये ओव्हरहीटिंगचे fixes असतात.

12) कॅश मेमरी क्लीन करा

Settings → Storage → Clear Cache

13) उन्हात फोन वापरणे टाळा

फोन जास्त वेळ सूर्यप्रकाशात ठेऊ नका.

14) बॅटरी हेल्थ तपासा

बॅटरी 70% खाली आली असेल तर बदलणे योग्य.

फोन खूप गरम झाला तर तात्काळ काय करावे?

लगेच चार्जर काढा

अ‍ॅप्स बंद करा

2–3 मिनिटांसाठी फोन Airplane Mode करा

फोनचा कवर काढून ठेवा

फॅनसमोर ठेवा (फ्रीजमध्ये ठेवू नका!)

5 मिनिटे वापर बंद करा.

ग्रामीण वापरासाठी विशिष्ट टिप्स.

जाड कव्हर टाळा कारण उन्हात फोन लवकर गरम होतो

उन्हात फोन वापरणे टाळा

गावातील कमी सिग्नल असलेल्या भागात मोबाइल डेटा बंद ठेवा.

फोन गरम होणे ही सामान्य समस्या आहे, पण योग्य काळजी घेतली तर ती पूर्णपणे टाळता येते.

वरील उपाय वापरल्यास तुमचा मोबाईल लांब काळ टिकतो, स्लो होत नाही आणि बॅटरीही जास्त काळ चालते. तर नक्कीच हे उपाय करून पहा ही विनंती.

ग्रामीण संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान (Rural culture & modern technology)

बैलांच्या काळातील शेती विस्मृतीच्या मार्गावर

तत्कालीन पार्श्वभूमी

आता लोक ट्रॅक्टर द्वारे शेती करू लागले आहेत. अनेक जणांनी तर बैल सांभाळणे सोडून दिले आहे. परंतु पूर्वी बैल जोडी ही शेतकऱ्यांचे वैभवाचे प्रतिक होती. प्रत्येक शेतकऱ्याकडे बैल जोडी ही असायचीच. ज्याच्याकडे बैल जोडी नाही तो शेतकरीच नाही. असेच तेव्हा वाटायचे. 

आजच्या काळात टू व्हीलर आणि फोर व्हीलर गाडी विषयी प्रत्येक तरुणाच्या मनात जशी एक क्रेझ आहे. तशीच पूर्वी आपल्याकडे अमुक तमुकच बैल असावेत अशी पूर्वीच्या तरुणांमध्ये बैला विषयी एक क्रेझ होती.

तेव्हा आणि आता थोड्या मात्र प्रमाणात गावठी बैल, खिल्लार जातीचे बैल, आणि भडूशे जातीचे बैल असे बैल प्रसिद्ध होते.

परंतु त्या काळात 90 टक्के लोकांकडे गावठी बैल असायचे. उर्वरित दहा टक्के लोकांकडे खिल्लार जातीचे बैल असायचे.

गावठी बैलांपेक्षा पांढरे शुभ्र व डवलदार शिंगे यांनी युक्त असे खिल्लारी बैल हे त्या काळात असणे हे श्रीमंत शेतकऱ्याचे लक्षण मानले जायचे.

आपल्याकडेही खिल्लारी बैल असावेत असे त्यावेळेस प्रत्येकाचे स्वप्न असायचे.

काही लोकांकडे तर शेतीसाठी औताचे बैल वेगळे व गाड्यांचे बैल वेगळे असायचे.

काही लोकांची शेती मोठी असल्या कारणाने त्यांचे कडे बैलांच्या दोन दोन तीन तीन जोड्या असायच्या.

शेतीची औजारे

प्रत्येकाकडे नांगराचे खालील प्रमाणे साहित्य हे असायचेच. त्याला सरंजाम असे म्हटले जायचे.

हाळस:

हळद ही शक्यतो सागाच्या लाकडाची असायची. सागाची लाकडी तोडण्यासाठी लोक खूप लांब लांब जंगलामध्ये जाऊन योग्य लागवड तोडून आणून सुताराकडून बनवून घेत असत.

नांगर:

नांगर हा सुद्धा लाकडाचाच असायचा. जंगलात लाकूड तोडून आणून सुताराकडून बनवून घेतला जायचा. लाकडी नांगराचे सुद्धा अनेक प्रकार असायचे. चिखलणीचा नांगर वेगळा, उखळणीचा नांगर वेगळा, रब्बी हंगामातील वेगळं नांगर.

रूमणे:

रुमणे हे सुद्धा लाकडाचेच असायचे. हळस ही नांगरला जोडलेली असायची. व नांगराच्या मागे रूमणे जोडायचे. नांगर रुमन्याला लोखंडी साखळीच्या सहाय्याने जोडून दुसरा पदर जुकाडाला जोडलेल्या लाकडी वेल्याला जोडलेली असायची. रुमण्याला एक छोटी मूठ असायची. एक हात मुठीला धरून  व एका हातात कासरा धरून शेतकरी नांगर हाकायचा.

जु किंवा जुकाड:

हळशीच्या पुढे मधोमध जोडण्यासाठी जुकाड असायचे. नांगर रुमणे व हाळस हे साखळी आणि लाकडी वेल्याच्या सहाय्याने जुकाडाला बांधलेले असायचे. काही लोकांचे जुकाड अतिशय नक्षीदार आणि रंगकाम केलेले असायचे. हे जुकाड शक्यतो बैलगाडीला जोडलेले असे.

यालं:

यालं हे सुद्धा लाकडाचेच असायचे. व त्याला मोठा सुम्भा सारखा दोर असायचा त्यामध्ये लाकडी मणी ओवलेला असायचा. त्यामध्ये साखळीच्या साह्याने औत जुम्पायचे. याला काही भागात कोडकं असं सुद्धा म्हणत असत.

शिवळं:

जुकडाच्या दोन्ही बाजूला दोन्ही याप्रमाणे बैलांच्या मानेच्या दोन्ही बाजूला शिवळं असायची. ही शिवळं सुद्धा लाकडाचीच असायची.

नांगराचा फाळ व वसू आणि साखळी, या वस्तू लोखंडाच्या असायच्या.

कासरा हा घायपाताच्या तंतू पासून घरच्या घरी बनवलेला असायचा. पुढील काळात कासरे हे दुकानात विकत मिळायचे.

जुपण्या: 

हया चामड्याच्या असायच्या. चांभाराकडून हव्या तसेच जुपण्या त्यावेळी मिळत असत. त्यानंतर आधुनिक जुपण्या बाजारात विक्रीस उपलब्ध होऊ लागल्या.

चाबूक:

चाबूक हा सुद्धा चामड्याचाच असायचा. त्याला लाल, किंवा हिरवा गोंडा असायचा. लाकडाच्या छोट्या दांडीला चामड्याची दोरी बांधलेली असायची. त्यालाच चाबूक असे म्हटले जायचे. चाबूक हा सुद्धा चांभारच बनवत असे.

वेसन:

प्रत्येक बैलाच्या नाकात दोरी घालून ती मानेला बांधलेली असे. त्यालाच वेसन असे म्हटले जायचे. मारक्या बैलाला धरायचे म्हटले तर पहिली वेसन पकडत असत.

पेटारी:

पूर्वी सर्रास शेतकऱ्यांकडे लाकडी पेटार्‍या असायच्या. या पेटारीला दोन्ही बाजूला छोटे आख (छोट्या दांड्या) असायच्या. त्यामध्ये दोन्ही बाजूला दोन लाकडे घालून जुकाडाला लोखंडी साखळीच्या सहाय्याने जोडत असत.

शेतातील कमी जास्त उंचवटे नांगराच्या साह्याने नांगरल्यावर शेत एकसारखे सपाट करण्यासाठी पेटारीतून माती वाहून शेताची एकसारखी लेव्हल करण्यासाठी पेटारीचा वापर केला जात असे. 

सन 1990 च्या लाकडी पेटारींच्या ऐवजी लोखंडी पेटार्‍या विक्रीस उपलब्ध होऊ लागल्या.

आधुनिकीकरणामुळे अनेक पारंपरिक लाकडी अवजारांप्रमाणेच पेटारीचा वापरही कमी झाला आहे, 

लोड:

लोड सुद्धा एक लाकडाचे खांबासारखे अवजार होते. लोडाच्या मध्यभागी लाकडाची लांब दांडी घालून पुढे जुकडाला जोडलेली असे. 

लोडाच्यावर रूमण्यासारखी एक लाकडी मुठ लावलेले दांडके असे. हे लोड बैलांच्या साह्याने शेतातून इकडून तिकडे फिरवले जाई. नवीन शेतकरी तयार करताना प्रथम लोड घालण्यास शिकवले जाई.

लोडाचा उपयोग हा शेतातील मोठमोठी ढेकळे फोडण्यासाठी किंवा बारीक करण्यासाठी होत असे. लहान मुले लोढा वर बसून शेतातून फिरवत असत. लोडावर बसायची मज्जा त्यावेळी वेगळीच होती.

पाभार:

पाभारीचा उपयोग पेरणीच्या वेळी मोठ्या प्रमाणात होत असे. पापर ही कोळवा सारखीच असते. मडक्या सारख्या लाकडी भागाला चार पोकळ काठ्या जोडून फळांच्या तेथे जोडलेल्या असतात. 

लाकडी भागात दाणे टाकल्यावर ते खाली आपोआप जात राहते. त्यामुळे पेरणीचे काम लवकर आणि झटपट होते. 

कुळव: 

यामध्ये बाभळीच्या किंवा शिसवी लाकडाच्या १३x१० सेंमी. ते १८x१३ सेंमी. जाडीच्या आणि ५० ते १०० सेंमी. लांबीच्या दिंडावर दोन्ही टोकांवर दोन जानवळी बसवितात. ही जाणवळी सुद्धा लाकडाचीच असतात. 

जानवळ्याच्या खालच्या टोकांना लोखंडी कडी (वसू) बसविलेली असतात. 

यांत एका बाजूला धार केलेली लोखंडी फास बसवतात. दिंडावर बसविलेल्या रूमण्याच्या साहाय्याने कुळवाची खोली नियंत्रित केली जाते. 

कुळव हाकणारा दिंडावर उभा राहून जमिनीची खोली ठेवायची हे ठरवतो. कुळव सरासरी ५ ते १० सेंमी. खोलीपर्यंत जमीन कुळवण्याचे काम करतो. 

कुळवाला जुंपलेले बैल मागे–पुढे करूनसुद्धा खोली कमी-जास्त करता येते. एका दिवसाकाठी साधारणपणे एक हेक्टर जमिनीची कुळवणी करता येते.

फराट:

लाकडाच्या दोन फळ्या एका बाजूला छोटे लाकूड व दुसऱ्या बाजूला लांब लाकूड बसवून फराट केलेले असायचे. याच्या साहाय्याने वाफे पाडले जात असत.

म्होरक्या:

या घायपाथाच्या तंतू पासून बनवलेल्या दोरा पासून तयार केलेले असतात. बैलाचे अथवा जनावराचे तोंड त्यामध्ये घालून मानेला बांधतात.

मुसके:

हे सुद्धा घायपाथाच्या तंतू पासून बनवलेले असे. त्यामध्ये बैलाचे तोंड घातले जाते. शेतामध्ये औत हाकताना किंवा मळणी करताना शेतातले किंवा खळ्यातील पीक बैल खायचे. व त्यामुळे वेळ सुद्धा जायचा. म्हणून बैलाच्या तोंडात मुसके घातल्यामुळे बैलाला खाता येत नाही. 

शेतीच्या अवजारांचा उपयोग करण्यासाठी लोखंडी वस्तूंचा सुद्धा मोठा सहभाग असायचा.

फाळ: 

नांगराच्या दाताला खालच्या बाजूला फाळ लावला जात असे. या फाळाला आणि लाकडी दाताला जोडण्यासाठी एक लाकडाची छोटी खिट्टी असायची. आणि त्यावर लोखंडाचेच छोटे आयताकृती वसू असायचे. वसु लावल्यामुळे फाळ नांगरी दातातून पडत नसे.

साखळी:

पूर्वी लोक औत जुंपण्या साठी तंतू पासून बनलेल्या सुंभाचा उपयोग करत असत. परंतु हा सुंभ जास्त वेळ टिकत नसे. 

1970 च्या दशकात औत जुंपण्यासाठी लोखंडी साखळ्या बाजारात आल्या. व त्या अल्पावधीत लोकप्रिय झाल्या. औत जिंकण्यासाठी लोखंडी साखळ्या खूपच सोयीस्कर होत्या. त्या तुटतही नव्हत्या.

फास:

कुळवासाठी लोखंडी आयताकृती खास असायची. त्यामुळे शेत भुसभुशीत करण्यासाठी चांगला उपयोग व्हायचा.

धावा:

बैलगाडीची चाके ही पूर्वी लाकडाची असायची. बैलगाडी चालवताना लाकूड आणि जमिनीचे घर्षण झाल्यामुळे लाकूड लवकर झिजायचे. त्यासाठी जनावरांच्या चामड्याचा उपयोग केला जायचा. 

परंतु पुढील काळात चामड्या ऐवजी लोखंडी पट्टीचा म्हणजे दहावीचा उपयोग केला जाऊ लागला. त्यामुळे बैलगाडी चालणे अतिशय सोयीचे झाले. व लाकडाच्या चाकांना टिकाऊ पणा आला.

कुण्या:

बैलगाडीच्या आकातून दोन्ही चाके निषटून बाहेर जाऊ नये म्हणून चाक बसवल्यावर लोखंडी चाक आकातून निसटून बाहेर जात नाही. आक सुद्धा लोखंडी असायचा. आकाच्या आणि चाकाच्या मध्ये ग्रीस लावली जायचे. त्याला लोक वंदन म्हणायचे.

शिपाई:

बैलगाडी ज्यावेळी काम नसेल तेव्हा दोन बाजूला जुकाडाच्या मधी शिपाई लावून उभी केली जात असे. हे दोन शिपाई म्हणजे दोन लाकडाच्या भक्कम काठ्या असत. त्या दोन काट्यांना छोटी साखळी जोडलेली असे.

बैलगाडीचा उपयोग धान्य वाहून आणण्यासाठी, शेतात शेणखत नेण्यासाठी, माल वाहतुकीसाठी बैलगाडीचा सर्रास उपयोग केला जात असे. बैलगाडी हे शेतकऱ्याचा अविभाज्य घटक होती.

कढवान:

नवीन बैल शेतीची मशागत करण्यापूर्वी त्यांना शिकवण्यासाठी कढवानाचा उपयोग केला जात असे. शिवाय मोठमोठे दगड इकडून तिकडे वाहण्यासाठी उपयोग केला जात असे.

त्याशिवाय शेतकऱ्यांकडे अनेक शेतीच्या उपयोगी वस्तू असत. अनेकांकडे डबल वस्तू असायच्या. 

लाकडाच्या,चामड्याच्या, लोखंडाच्या वस्तू असत. शिवाय घायपताच्या वाखा पासून बनवलेले चऱ्हाट, कासरा, दावं, रस्सी, मुसकी, म्होरकी, वेसन, अशा अनेक वस्तू असायच्या.

त्याशिवाय शेतकऱ्याकडे विळे, कोयते, फावडे, टिकाव, पहार, कुऱ्हाड, खुरपी अशा अनेक वस्तू सुद्धा असायच्या. यांची दसऱ्याला पूजा केली जायची.

बैल व शेतकरी अतूट नाते

बैलांचे व शेतकऱ्याचे तेव्हा एक अतूट नाते होते. काही लोक शेतीचे काम झाल्यावर संध्याकाळी बैलांना गरम पाण्याने अंघोळ घालत असत. 

बैलांना पेंड सुग्रास गव्हाच्या पिठाचे गोळे खायला घालत असत. बैलांची उत्तम काळजी घेत. काही बैलांच्या दशक्रिया सुद्धा घातल्याच्या माझ्या स्मरणात आहेत.

परंतु आता ट्रॅक्टरच्या युगात अनेकांकडे बैलच राहिले नाहीत तर वस्तू कुठून. काहींना तर आता वस्तूंची नावे ही आठवत नाहीत.

लेखक:- रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती) 

 

 

  

घटस्फोट एक शोकांतिका

घटस्फोट झाल्या नंतर दहा वर्षांनी ते दोघे एका लग्नात भेटले. नीरजने निशाला एकटच बसलेलं पाहिलं आणि तिच्या जवळ जाऊन खुर्चीवर बसला. बराच वेळ दोघे एकमेकांकडे पाहूनही जणू काही न पाहिल्यासारखे करत राहिले. सात वर्षे त्यांनी एकत्र घालवली होती. भांडणं तर होतीच, पण काही गोड आठवणीही मनात घर करून बसल्या होत्या.

शेवटी नीरजनेच बोलायला सुरुवात केली... "कशी आहेस?"

निशा थोड्या अभिमानाने म्हणाली... "मजेत आहे. दुसऱ्या लग्नाला नऊ वर्ष झाली. दोन मुलं आहेत."

नीरजने तिच्या चेहऱ्याकडे नीट पाहिले. ती पूर्वीपेक्षा खूप बारीक दिसत होती, चेहऱ्यावर आधीसारखी चमक नव्हती. अंगावर महागडे कपडेही नव्हते. त्याला आठवले, जेव्हा ती त्याच्यासोबत होती तेव्हा किती सुंदर दिसायची. नीरज तिच्याकडे पाहत होता तेव्हा निशाने नजर चुकवली. मग स्वतःला सावरत ती म्हणाली.. "तू कसा आहेस? आणि आपला बंटी कसा आहे?"

नीरजही थोड्या गर्वाने म्हणाला... "मीसुद्धा मजेत आहे. दुसऱ्या लग्नाला सहा वर्ष झाली. एक मुलगी आहे. आणि आपला बंटी आता नववीत गेला आहे. माझी पत्नीही खूप चांगली आहे. आम्ही दोघे खूप आनंदी आहोत."

हे ऐकून निशाच्या मनात जळफळाट झाला, पण तिने चेहऱ्यावर ते उमटू दिलं नाही. तिने नीरजकडे नीट पाहिलं. जणू चाळीसाव्या वर्षीच तो म्हातारा वाटत होता. केसांवर पूर्ण पांढरेपणा झळकत होता. वरून रंग लावलेला दिसत होता, पण मुळाशी पांढरे केस स्पष्ट दिसत होते. पोटसुद्धा खूप वाढल होत.

दोघे बराच वेळ शांत बसले. लग्नाच्या सोहळ्यात ते दिवसभर जवळपास होते, पण आणखी बोलणं झालं नाही.

निघायच्या वेळी नीरज निशाजवळ आला आणि म्हणाला, "एक गोष्ट सांगू का?"

निशा म्हणाली, "काय?"

नीरज उदासपणे म्हणाला, "आयुष्य खरं तर तेच छान होतं जे तुझ्यासोबत जगत होतो. आता तर फक्त दिवस ढकलतोय."

हे ऐकून निशाच्या मनात आनंद आणि वेदना एकत्र उसळून आल्या. जणू गळ्यात काहीतरी अडकलं. अश्रू आवरत ती म्हणाली, "मीही पश्चात्ताप करतेय. एक दारुडा आणि वाईट माणूस पडलाय वाट्याला. रडत रडत दिवस काढतेय."

नीरजने डोळ्यात आलेले पाणी लपवण्यासाठी चेहरा वळवला आणि म्हणाला, "आपण दोघे मूर्ख होतो. छोट्या छोट्या गोष्टींना मोठं करून वेगळे झालो. आज तुला एवढंच सांगायचंय की तू खूप चांगली आहेस. तुझ्यासोबत घालवलेल्या क्षणांच्या आठवणींत दिवस काढतोय."

हे ऐकून निशा रडू लागली. रडत रडत ती म्हणाली, "मीसुद्धा त्याच आठवणींवर जगतेय." एवढं म्हणून तिने पर्स उचलली आणि निघून गेली.

साठ-सत्तरीच्या काळात अपवादानेच घटस्फोट होत असत. त्या काळात नवरा-बायकोच्या कुरबुरी होत नव्हत्या का? रुसवे-फुगवे, क्वचित मारहाण ही होत असे, पण काडीमोड होण्यासाठी ही कारणे पुरेशी नसत.

गेल्या दहा बारा वर्षात मात्र परिस्थिती फारच बिकट झालेली दिसत आहे. घटस्फोटाचे प्रमाण काळजी करण्याइतपत वाढले आहे. काही लग्ने तर हळद निघायच्या आत फिस्कटताना दिसताना मात्र हळहळ होऊ लागली आहे. 

प्रेमाच्या आणाभाका घेऊन, लग्नाआधी तीन चार वर्षे एकमेकांच्या प्रेमात अखंड बुडालेली प्रेमविवाह झालेली जोडपी लग्नानंतर वर्ष दोन वर्षात फारकत घेतात, हे पाहून फार मोठी चूक संस्कृतीच्या जडणघडणीत होताना दिसते आहे. त्याने मन विषण्ण होतंय.

पूर्वी एकत्र कुटुंब पद्धती होती. एकत्र कुटुंब पद्धतीचा आता ऱ्हास होताना दिसत आहे.प्रायव्हसी या गोंडस नावाखाली समाजात मोठ्या प्रमाणात विभक्त होताना दिसत आहे. आताच्या पिढीला फक्त नवरा आणि बायको पाहिजे असते. परंतु त्यामध्ये ही मोठ्या प्रमाणात मतभेद होताना दिसतात.

छोट्या छोट्या कारणावरून स्वतःचा इगो प्रॉब्लेम सुरू होतो. आणि किरकोळ भांडणाचे रूपांतर पुढे घटस्फोटामध्ये होते. पूर्वी मतभेद किंवा किरकोळ भांडणे झाली तर घरातील मोठी माणसे एकत्र बसून मिटवत असत.

परंतु आता मोठ्या माणसांना नवीन पिढीने दूर लोटले असल्यामुळे त्यांना आता काही कळत नाही या नावाखाली जानकर व्यक्तीचे कुणी ऐकताना दिसत नाही. तरुण वयात ईगो प्रॉब्लेम जागृत होऊन भविष्यात मात्र एका ओसाड आणि उजाड आयुष्याला तोंड द्यावे लागत आहे. हे सर्व पाश्चात्य  संस्कृतीचे अनुकरणच म्हणावे लागेल.

परंतु पाश्चात्य संस्कृती आणि भारतीय संस्कृती यामध्ये जमीन आसमानाचा फरक आहे. याची जाणीव मात्र तरुण पिढीला अद्यापही आलेले नाही. तरुण पिढी शिकली म्हणजे फार मोठी शहाणी झाली असे नाही. शिक्षण आणि अनुभव यामध्ये सुद्धा जमीन आसमानाचा फरक आहे. मोठ्यांचे अनुभव कामास येतात. हे उच्चशिक्षित झालेल्या लोकांना कसे कळणार?   

घटस्फोट झालेल्या काही जोडप्यांचा अभ्यास करताना ठराविक मुद्दे सर्वच बाबतीत समान दिसले, ते इथे मुद्दाम देत नाही, कारण त्यावर मतमतांतरे होऊन गैरसमज होण्याची शक्यता अधिक आहे. एक मुद्दा मात्र मी लिहिणारच, तो म्हणजे मुलीच्या संसारात मुलीच्या आईची अवाजवी लुडबुड. 

आजच्या मोबाईलच्या जमान्यात मुलीला दर दोनतीन तासांनी फोन करून तिच्याकडून तिच्या घरची बारीकसारीक माहिती घेऊन तिला नको ते उपदेश व  सल्ले देऊन, तिला तिच्या सासरच्या माणसांपासून तोडण्याचे काम फार शिताफीने घडत आहे, याची जाणीव वा खंत मुलीच्या आईला नसणे, ही बाब सर्व मुद्द्यांच्या केंद्रस्थानी आहे. 

आता हे सर्व पाहिल्यावर मुली-मुलांचे स्थळ शोधण्यास सुरवात करण्याआधीच 

मुलामुलींनी एकमेकांना पसंत केल्यावर, किव्वा अगदी प्रेमविवाह होणार असला तरीही त्या दोघांनी तसेच दोघांच्या आई वडिलांनी समुपदेशन करवून घ्यावे, त्यातून भविष्यात होणाऱ्या अनेक समस्यांचे आधीच निराकरण होईल,जेणेकरून विकोपाला जाणाऱ्या भांडणाचे मूळ कापले जाईल. 

यातील अनेक भांडणे, रुसवे फुगवे हे केवळ गैरसमजुतीनेच घडलेले असतात, हेच या दोन्ही कुटुंबांच्या लक्षात येत नाही. जेव्हा लक्षात येते. तोपर्यंत वेळ निघून जाते व परतीचे दरवाजे बंद झालेले असतात.

आजकाल घटस्फोट घेण्याआधी कोर्टात न्यायाधीश समुपदेशन करण्यास सांगतात, पण यात एक टक्का सुद्धा यश येत नाही, कारण भांडण आधीच विकोपाला गेलेले असते, त्यात दोन्ही बाजूनी एकमेकांवर खोटेनाटे आरोप केलेले असतात ज्यातून दोन्ही बाजूची मने कलुषित झालेली असल्यानेच समुपदेशन हा केवळ फार्स ठरतो. 

थोडक्यात काय तर खरे समुपदेशन लग्नाच्या आधी दोन्ही बाजू एकमेकांचे कोडकौतुक करत असताना झाल्यास एकमेकांना समजून घेण्यास सोपे होते. तसेच भविष्यात समजा काही मतभेद उद्भवल्यास त्यांचे निराकरण दिलेल्या मार्गदर्शन तत्वानुसार करून काडीमोड होण्याची वेळ येणारच नाही याची दक्षता घेता येते.

समुपदेशन ही आता काळाची गरज झाली आहे ते घेणे हा कमीपणा न समजता तसेच आम्ही समजूतदार आहोतच, आम्हाला सर्व समजते या फाजील आत्मविश्वासात न राहून न जाणो पण येणाऱ्या संकटाचा सामना करण्याची तयारी करणे हीच खरी व्यवहार्यता आहे हे सर्व पालक तसेच नवदांपत्याने होणे अत्यंत गरजेचे आहे.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)

सुंदरबाई बांगर मंदोशी गावच्या आधारवड

संपूर्ण गावात सुंदरबाई या नावाला एक वलय आहे ते म्हणजे आदराचं, सोज्वळतेच, आणि धार्मिकतेचं. सुंदरबाई या संपूर्ण गावच्या आधारस्तंभ आहेत.

का? काय माहित पण सुंदरबाईला पाहताच प्रत्येक माणसाला सुंदरबाई एक आधारस्तंभ असल्याचं वाटतं.

प्रत्येक घरात एखादा तरी वृद्ध माणूस असावा व त्याचा प्रचंड आधार आपल्याला असावा त्याप्रमाणेच संपूर्ण गावाला सुंदरबाई या आधारवड आहेत. त्यांचे संपूर्ण गावांमध्ये कुणाबरोबरही शत्रुत्व नाही. हे एक विशेष. मराठा समाजातील ते असूनही सर्व समाजाशी त्यांची तितकेच जवळचे नाते आहे. त्या काही लोकांच्या मावशी, आत्या, मामी, आजी लागत असल्या तरी सर्वजण त्यांना सुंदरबाई या नावानेच हाक मारतात.

मंदोशी गावचे मुलकी पाटील कै. शिवराम मानाजी मोहन यांच्या सुंदरबाई हया कन्या आहेत.

सुंदर बाईचा जन्म साधारण 1952 चा. लहानपणी अभ्यासात त्या अतिशय हुशार म्हणजे सातवीपर्यंत प्रथम क्रमांक हा ठरलेला होता.

परंतु त्याकाळी ग्रामीण भागात जास्त शिकलेले बहुदा चालत नव्हते. त्यामुळे हुशार असूनही पुढील शिक्षण सुंदरबाईला घेता आले नाही.

पुढे त्यांचे लग्न देवराम बांगर यांच्याशी झाले. देवराम बांगर हे सुरुवातीला मुंबईला होते. परंतु त्यांच्या कंपनीला आग लागल्यामुळे ते गावी येऊन सासरवाडीला म्हणजेच सुंदरबाईच्या माहेरी राहू लागले.

सन 1983 मध्ये महाराष्ट्र शासनाने एकात्मिक बाल विकास योजना अंतर्गत अंगणवाडीची स्थापना केली आणि प्रथम सुंदरबाईला अंगणवाडी सेविका म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली.

जरी सुंदरबाई अंगणवाडी सेविका म्हणून काम करत असल्या तरी गावातील एक सुशिक्षित स्त्री, एक समाजसेविका, म्हणून लोक त्यांच्याकडे आतापर्यंत पाहत आले आहेत.

गावात कोणतेही धार्मिक कार्य, लग्नकार्य, असेल तर सर्वात पुढे सुंदरबाई असतात. सढळ हाताने त्या धार्मिक कार्याला देणगी देतात. त्यांचा मोठा सहभाग असतो.

गावात कोणतीही दुःखद घटना घडली तर सुंदरबाई सर्वात आधी सांत्वनाला धावून जाणार. सांत्वनपर चार गोष्टी समजावून सांगणार त्यामुळे त्यांच्या नुसत्या येण्याने मोठा धीर येतो व दुःख हलके होते हे सांगायला नलागे.

त्या काळात पश्चिम भागात हातभट्टी दारूचे बरेच धंदे नव्यानेच अस्तित्वात येत होते.त्यापैकी गमाशेठ यांनी अत्यंत विचारपूर्वक अत्याधुनिक असा हातभट्टी व्यवसाय सुरू केला होता. जमिनीमध्ये दारू साठवण्याची अंतर्गत रचना केली होती. त्यामुळे पोलिसांना जंग जंग पछाडूनही काहीच हाती लागत नव्हते. तिथून छट्या छोट्या धंदेवाल्यांना होलसेल रेटच्या भावाने दारू विक्री करण्यासाठी पाठवली जात असे. त्यांची दारू त्यावेळी भोसरी पर्यंत जात असे.

19 91 - 92 मध्ये सुंदरबाईच्या नेतृत्वाखाली भागातील सर्व महिला एकत्र आल्या. त्यामध्ये डेहणे पासून भोरगिरी पर्यंत महिलांचा सहभाग होता. जवळजवळ दोनशे तीनशे महिला एकत्र येऊन प्रत्येक दारू धंद्या वर धाडी टाकून दारू विक्री बंद केली. अगदी गामा शेठ यांचा सुद्धा दारू विक्रीचा धंदा बंद केला. हे आंदोलन तेव्हा प्रचंड यशस्वी झाली होती. त्यावेळी महिलांची रुद्र रूप पाहून सर्वच दारू धंद्यावाल्यांनी महिलांची प्रचंड दहशत घेतली होती.

या आंदोलनामध्ये सुंदरबाई यांचा मोठा सहभाग होता.

सुंदरबाई यांनी गावात महिला मंडळाची स्थापना देखील केली होती. त्या माध्यमातून छोटासा महिलांचा फंड उभा केला होता. त्या माध्यमातून स्थानिक महिलांच्या गरजा भागवल्या जात असत.

पूर्वी पाऊस वेळेवर जर पडला नाही तर त्या काळात देव कोंडण्याची पद्धत होती.

सर्व महिलांनी सकाळी आवरून प्रत्येकीने पाण्याचा हंडा भरून शंकराच्या मंदिरात जाऊन शंकराला पाण्याचा अभिषेक करायचा. त्यावेळी गाभाऱ्यातील पाणी बाहेर जाण्याचा झरोका बंद करायचा. व महादेवाची पिंड पाण्याने पूर्ण बुडून जाईल अशी व्यवस्था करायची.

एक प्रकारचा हा जल अभिषेकच असायचा. त्यावेळी वेगवेगळी पाऊस पडण्याची गाणी म्हटली जायची.

एक असाच प्रसंग.

मला आठवते, माझ्या लहानपणी एकदा भातरोपांसाठी पेरणी केल्यावर अशीच एकदा पाऊसाने ओढ दिली होती. शेतकरी वर्ग मोठया जिद्दीने पोराबाळांसह घागर,कळशी,हांडा यांच्या सहाय्याने रोपे जगवत होता. त्यामध्ये मी सुद्धा होतो.

परंतू तो एक केविलवाना प्रयत्न होता.पाऊस काही पडत नव्हता.पाऊस असता तर सर्व भागाची आवणी (लावणी) केव्हाच झाली असती. 

आणि एके दिवशी सुंदरबाई यांनी  धुओली, वांजाळे, शिरगाव व मंदोशी या चार गावच्या महिलांना एकत्र केले. आणि निर्णय घेतला की सर्वांनी घागरी भरून पाणी आणायच्या व सुळ्याचा महादेव कोंडायचा.(चार गावच्या हद्दीत उंच डोंगरावर शंकराचे जागृत देवस्थान)

ठरल्या प्रमाणे सकाळी सर्व गावच्या महिला जंगलातील उंच डोंगर असलेल्या महादेव मंदिराकडे घागरीत पाणी घेऊन निघाल्या. त्यात आम्ही मुलेही होतो. सकाळीच पाऊसाचे वातावरण तयार झाले होते.

अगदी सकाळी जंगलातुन चालताना मजा वाटत होती. पक्षी गात होते.मध्येच एखादा ससा आम्हाला पाहुन वायू वेगाने पळत होता.आम्ही आम्ही उभा डोंगर चढून वर चालत होतो. घामाच्या धारा अंगातुन वाहत होत्या.

असेच चालत वर उंच डोंगरावर पोहचलो. आणि थंडगार हवेची झुळुक लागायला सुरूवात झाली.आणि क्षणात मन टवटवीत झाले.

थोडयाफार फरकाने वांजळे, धुओली, शिरगाव व मंदोशी या गावच्या महिला जमा झाल्या.सुळ्याच्या महादेवाची यथासांग पुजा करण्यात आली. देवाचे न्हाणीद्वार बंद करण्यात आले.आणि प्रत्येक महिला तिने आणलेली घागर महादेवाच्या पिंडीवर रिती करू लागली. 

चार गावच्या महिलांच्या पाण्याने महादेवाची पिंड बुडुन गेली. त्यानंतर सर्व महिला मंदिराबाहेर फेर धरून महादेवाला पाऊस पाडण्यासाठी विवीध गाण्यांच्या माध्यमातून साकडे घालू लागल्या. हे दृश्य आझ्या आयुष्यातील सर्वात विलोभनीय दृष्य आहे.बराच वेळ त्यांची विवीध नाचगाण्यांच्या माध्यमातून देवाकडे पाऊस पाडण्याविषयी आळवणी चालू होती.या सर्व महिलांना एकत्र आणण्याचे काम आमच्या गावातील आदरणीय मातृतुल्य सौ.सुंदरबाई देवराम बांगर आंगणवाडी सेवीका यांनी केले होते. 

आणि काय अश्चर्य थोडयाच वेळात टपटप पाऊसाचे थेंब पडायला लागले. आणि थोड्याच वेळात जोरदार सरी कोसळायला लागल्या. सर्व भिजुन चिंब झाले. जोरदार पाऊस पडु लागला प्रत्येक महिला व मुले देवाचे दर्शन घेऊन वाट फुटेल तशी घराकडे परतु लागली. 

👉🏻 हेही वाचा मंदोशी गावचे मोहन घराणे

पाऊस पडतच होता. एव्हाना ओढ्या नाल्यांना पुर आला.

जिकडे तिकडे पाणीच पाणीच खळखळणारे झरे !

झुळझुळणारे गवत पोपटी लवलवणारे तुरे!...दिसु लागले.

आम्ही पाउलवाटेने चाललो होतो.पाऊस आम्हाला त्याच्या जोरदार सरींमुळे झोडपत होता. खाली गावात ओढ्याला मोठा पुर आला होता.व त्या पुरात जंगलातील ओंडके वाहत येत होते. मोठ्या लांटामध्ये हे ओंडके अचानक गायब व्हायचे व थोड्याच वेळात दुर कोठेतरी अचानक दिसायचे.

आता सुंदरबाई वयोवृद्ध झाल्या आहेत. मोहन वाडीत रस्त्यावरच त्यांचे घर आहे. दारातच त्या बसलेल्या असतात. जेव्हा आम्ही जातो तेव्हा सुंदर बाईशी आदरपूर्वक चार शब्द बोलतो. त्यामुळे मन हलके होते.

✍️  माझा हा लेख मूळतः marathishrushti वर देखील प्रकाशित झाला आहे. लेखक: रामदास तळपे. 

चित्र सौजन्य :- इंजिनीयर अरुण मोहन मंदोशी.

लेखक :- रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)

नानाभाऊ हुरसाळे एक विलक्षण माणूस

भागात सर्वपरिचित नाव म्हणजे नाना हुरसाळे. तो नाना, नानाभाऊ, नानादा, नानाआप्पा अशा अनेक नावानी प्रसिद्ध आहे. नाना नावाची माणसे एक वेगळेच रसायन असतात. हे आमच्या नानाआप्पा वरून तरी जाणवते.

नाना आप्पा म्हणजे एक विलक्षण माणूस. क्षणात इथे तर दुसऱ्या क्षणात दुसरीकडे, एखाद्या पाखरासारखा त्याचा संचार असतो. नारद मुनी जसे स्वर्ग, मृत्यू व पाताळ असे सतत भ्रमण करतात. तसाच हा. जसे नारदाकडे कोणतेही वाहन नाही. तसेच नाना आप्पा कडे ही अद्याप कोणतेही वाहन नाही.

नाना आप्पाची आणि माझी पहिली भेट म्हणजे मी लहान असताना त्यांच्या वाडीतून पार्वताबाई उगले यांच्यासह त्यांच्या दारातून असलेल्या वाटेने चाललो होतो. आत पडवीला नाना आप्पा व दूंदा बांगर बसले होते.

मला पाहताच, पारबते! हे पोर कोणाचं? असा प्रश्न नाना आप्पाने विचारला. त्यावेळी तेथे आमच्या शेजारीच राहत असलेल्या दूंदा बांगर यांनी माझी ओळख त्याला सांगितली.

लगेच मला नाना आप्पाने घरात बोलावून घेतले. बसायला सांगितले. पूर्वी मोठे पितळाचे आतून कल्हई लावलेले ग्लास असायचे. तेवढे भरून गरम दूध साखर टाकून मला प्यायला दिले. साखर टाकून पहिले दूध मी नाना आप्पा यांच्या घरी पहिल्यांदाच पिलो असेल. तेव्हा खऱ्या अर्थाने मला दुधाची चव कळली.

पूर्वी नाना आप्पा ट्रकच्या मागच्या फाळक्यावर उभा राहून, तर कधी ट्रकच्या टपावर बसून किंवा कधी कधी एसटीमध्ये ड्रायव्हरच्या शेजारी बसून प्रवास हा त्याचा ठरलेला असायचा. आता मोटरसायकल वर मागे बसून, किंवा कुणाच्या तरी कारमध्ये बसून त्याचा प्रवास अध्यापही चालू आहे.

गळ्यात तुळशीची माळ,जुन्या पद्धतीचा मळकट पांढरा लेंगा, पांढरी मळकट  पैरण डोक्यात टोपी व गळ्यात गुलाबी माफलर आणि पायात कोल्हापुरी वहाणा असा पेहराव घालून नाना आप्पा सदा सर्वकाळ वावरत असतो.

सकाळी उठून म्हशीच्या धारा काढून किटलीत दुध घेऊन डेअरीवर घालून त्याच दुधाच्या गाडीने कोणतेही काम नसले तरी डेहणे या गावी जायचे. हे नाना आप्पाचे दररोजचे काम असायचे. आता मोटारसायकल व इतर फोर व्हिलर गाड्यामुळे त्याचे काम अजून सोपे झाले आहे.

रस्त्याने पायी जात असताना सुद्धा कोणतीही एसटी कारण नसताना हात दाखवून थांबवण्याची जादू त्याच्या हातात आहे. धावत असलेली एसटी थांबवून त्या एसटी मध्ये न बसता ड्रायव्हर बरोबर गप्पा मारणे हे त्याचे आवडत्या कामापैकी एक काम. 

एरवी हात दाखवूनही केवळ एसटी स्टॉप नसल्याने प्रवाशांना गाडी न थांववणारे ड्रायव्हर नाना अप्पाने हात दाखवल्यावर हमखास कारण नसतानाही गाडी का थांववतात हे रहस्य अजून कोणालाही कळले नाही.

नाना आप्पा म्हणजे मनात कोणतेही किल्मीश नसलेला साधा भोळा परंतू हट्टी माणूस. फणसासारखं गोड, वाटेने जात असताना कुणी माणूस भेटला व नाना आप्पाला म्हटला की चल माझ्याबरोबर माझे काम आहे. तर हा गडी निघालाच त्याच्याबरोबर. कधीकधी नाना आप्पाच त्याला विचारी कुठे चालला? तेरे उत्तर देण्याआधीच हा त्याच्याबरोबर जायला तयार.

आपले स्वतःचे काम सोडून, दुसऱ्याचे काम करण्यात, किंवा त्याच्याबरोबर कामासाठी दूर गावी जाण्यात नाना आप्पाला आत्मिक समाधान मिळते.

घरात किंवा शेतात एखादे महत्त्वाचे काम नाना आप्पा कारित असेल आणि अशावेळी एखादा माणूस त्याच्याकडे गेला आणि म्हणाला.

नाना अरे,! जरा अनुक तमूक गावाला जायचे आहे.

कशाला जायचे आहे हे न विचारताच नाना त्याच्याबरोबर जायला एका पायावर तयार असतो. मग आपल्या कामाचे बारा वाजले तरी चालतील. त्याची फिकीर नाना आप्पा कधीच करीत नाही.

नाना आप्पा बरोबर प्रवास करणे म्हणजे अत्यन्त कंटाळवाने काम. रस्त्याने जाताना प्रत्येक माणसाबरोबर कारण नसताना थांबून किंवा त्या माणसाला थांबवून त्याच्याबरोबर बोलत राहणे हा त्याचा आवडता छंद आहे. मग काम कितीही महत्वाचे असुद्या. म्हणूनच त्याच्या एवढ्या ओळखी असुनही त्याला भावकीत कुणी माणूस मेल्यावर नातेवाईकांना निरोप सांगण्यासाठी जाणीवपूर्वक पाठवत नाहीत. कारण त्यांना ही भीती असायची की न जाणो नातेवाईकांना मृतिकेला यायच्या ऐवजी दशक्रियेला यावे लागायचे. 

नाना अप्पाचे वडील विठू हुरसाळे नेहमी म्हणायचे.

आमचा नाना एक दिवसात काशीला जाऊन येईल, पण त्याला गणगोत लय..

मी एकदा मोटारसायकल वर अगदी सकाळी काही कामानिमित्त खरोशीला चाललो होतो. तर हे महाशय डेहण्याच्या स्टॉपवर उभे होते. मला पाहताच 

अरे थांब, थांब, थांब.... कुठपर्यंत? नाना आप्पा

मी खरोशीला चाललोय...मी म्हणालो.

माझ्या मागे गाडीवर बसत तो म्हणाला चल मी येतो.

तुझे काही काम आहे का तिकडे? - मी

नाही? तुझ्या बरोबर..- नाना आप्पा.

अरे मग ती पिठाची पिशवी इथेच कुठेतरी ठेऊया ना? मी म्हणालो.

नको... राहूदे हातात.. त्याला काय होतंय. नाना आप्पा. 

अशा तऱ्हेने आम्ही पिठाच्या पिशवीसह कामासाठी खरोशीला गेलो. 

मागच्याच मे महिन्यामधला प्रसंग. नाना आप्पाचे नवीन घराचे काम चालू होते. त्याच्याकडे पाहुणे आले होते. पाहुण्यांना जेवण बनवायचे होते. त्यासाठी नाना आप्पा बाजार आणायला शिरगावला निघाला होता. परंतु वाटेतच कुणीतरी त्याला भेटले. आणि त्या माणसाच्या कामासाठी तो निघून गेला.

रामजी जढर आणि मी आमच्या घरात तेव्हा बसलो होतो. रामजी जढर यांना त्याचा फोन आला.

रामजी, कुठयं तू?  मी अमुक तमुक माणसा बरोबर त्याच्या कामासाठी बाहेर चाललो आहे. अर्ध्या तासात परत घरी येईल. तू ताबडतोब दुकानात जा. आणि अमुक तमूक बाजार घरी नेऊन दे. घरी आल्यावर मी तुझे पैसे देईल. आणि फोन ठेवून दिला. असा हा नाना आप्पा.

एकदा असच मी मोटारसायकल वरून संध्याकाळी घरी जात होतो. वाटेत नाना आप्पा भेटला. त्याला गाडीवर बसवून गप्पा मारत त्याच्या स्टॉप जवळ आलो.नाना आप्पा गाडीवरून उतरला व चालायला लागला. मीही गाडी स्टार्ट करून निघणार तर अरे थांब.... थांब... थांब.. असे म्हणून नाना आप्पा माझ्या मागे धावला. मी गाडी थांबवली.

मी घरी जाऊन येईपर्यंत इथेच थांब पुढे जाऊ नको. नाना आप्पा.

अरे पण का? मी

उत्तर द्यायला तो तिथे थांबला नाही. घाई घाईने तो घराच्या दिशेने निघून गेला.

मी सुद्धा तिथेच गाडी थांबवून उभा राहिलो. त्याची वाट पाहत.

थोड्याच वेळात तो हातात छोटीशी किटली घेऊन येताना दिसला. जवळ आल्यावर मला म्हणाला. यामध्ये दोन अडीच लिटर दूध आहे. घरी तुझी पोर आहेत घेऊन जा..

अरे पण एवढे दूध कशाला देतो.- मी

राहू दे.. घरी घेऊन जा. असा हा नाना आप्पा.

एवढ्या माणसात राहूनही नाना आप्पा कधी लबाड बोलत नाही. किंवा कुणाच्या लावालाव्या करत नाही. राजकारणाचा तर त्याला खूप राग. गावातल्या कोणत्याच भानगडीत तो पडत नाही. किंवा निवडणुकीच्या कोणत्याच प्रचाराला सुद्धा जात नाही. उलट उलट भेटल्यावर मला सांगणार. तु या राजकारणाच्या भानगडीत पडू नको.

एखाद्या माणसाला जर जीव लावला तर त्याला अंगातले कपडे काढून सुद्धा देईल. परंतु जर एखादी गोष्ट त्याच्या मनाविरुद्ध झाली किंवा त्याला पटली नाही तर ब्रह्मदेव जरी आला आणि त्याला समजावून सांगितले तरी ऐकणार नाही. एकदा तो कुणावर रुसला की मग दोन दोन तीन वर्ष त्याच्याबरोबर बोलणार नाही.

एकदा माझे घर बांधायचे काम चालू होते. मला पाणी साठवण्यासाठी बॅरल कुठे मिळतील का या विचारात मी असतानाच कुणीतरी सांगितले नाना आप्पाकडे लोखंडी तीन बॅरल आहेत.

मी दोन माणसे घेऊन नाना आप्पाच्या घरी गेलो. तेव्हा नाना आप्पा जेवण करीत होता.

तिथे गेल्यावर लगेच बसायला देऊन त्याने आमच्या काकूला चहा ठेवायला सांगितला. आम्ही नको नको म्हणत असतानाही त्याने आमच्याकडे साफ दुर्लक्ष केले. आणि येण्याचे कारण विचारले.

मी म्हणालो नाना आप्पा मला पाण्याची बॅरल पाहिजे होती. घरांच्या भिंतींचे काम चालू करायचे आहे. एवढे म्हणेस्तोवर अर्धवट जेवणावरून नानाभाऊ उठला. व बॅरल मध्ये भरून ठेवलेले भात खाली करू लागला.

अरे एवढी काही घाई नाही. आधी जेवण तर करून घे. मग आपण बॅरल रिकामी करू की? आम्ही सर्वजण म्हणालो. 

परंतु त्याने आमचे ना ऐकता माझ्याकडील दोन माणसे मदतीला घेऊन बॅरल मधील भात खाली केले. आणि बॅरल अंगणात नेऊन ठेवली. मगच जेवायला बसला.

एकदा नाना आप्पाला हृदयाचा छोटा स्ट्रोक आला. चाकण मध्ये एका मोठ्या हॉस्पिटलमध्ये नाना आप्पाला ऍडमिट केले. व्यवस्थित ऑपरेशन झाले. यावेळी नाना आप्पाचा मुलगा बबन याने त्याची खूप काळजी घेतली.

👉🏻 हेही वाचा केक्या दादा व्यक्तिचित्र

नाना आप्पाला पाहण्यासाठी मी व आमचे नामदेव तळपे साहेब पाहायला गेलो. तेव्हा नाना आप्पा आयसीयू मध्ये होता. तिथे गेल्यावर एकेकाला पाहण्यासाठी आयसीयू मध्ये सोडण्यात आले. मी जेव्हा आयसीयू मध्ये गेलो. तेव्हा त्याला नाका तोंडातील नळ्यांनी जखडले होते. तोंडावर प्लॅस्टिकचा मोठा मास्क होता. व्हेंटिलेटर सुद्धा चालू होते. मी तिथे गेल्यावर मी खुणेनेच त्याला शांत राहण्याचा सल्ला दिला.

परंतु माझी सूचना धुडकावून नाना आप्पा तिथेच कॉटवर उठण्याचा प्रयत्न करू लागला. नाका तोंडात लावलेल्या नळ्या व मास्क काढण्याचा प्रयत्न करू लागला. त्याला माझ्याशी बोलायचे होते.

या मोठ्या आजारातून नाना आप्पा सुखरूप बरा झाला.

गावाकडे गेल्यावर नाना आप्पा नेहमी भेटतो. चार शब्द बोलतो. परवाच मी गावाला गेलो होतो. मोटर सायकल वर जाताना त्याने मला पाहिले. तेव्हा तो जनावरांकडे होता. मला पाहताच तिथूनच हाक मारून अगदी पळतच माझ्याकडे आला. व माझ्याबरोबर चार शब्द बोलला. असा आमचा हा नाना आप्पा. 

✍️ माझा हा लेख मूळतः StoryMirror आणि Marathishrushti वर देखील प्रकाशित झाला आहे. लेखक: रामदास तळपे.

फोटो सौजन्य :- दत्ता आंबेकर अध्यक्ष दे आई प्रतिष्ठान मंदोशी.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)