भजनी, भारूड आणि वाद्यपरंपरेचा सुवर्णकाळ

खेड तालुक्याच्या सांस्कृतिक परंपरेचा इतिहास समृद्ध आणि वैभवशाली आहे. 

येथील लग्नसमारंभ, यात्रा, जत्रा, उरूस, धार्मिक उत्सव आणि विविध सण हे केवळ सामाजिक कार्यक्रम नव्हते, तर लोककला, भक्तीपरंपरा आणि पारंपरिक वाद्यकलेचे जिवंत व्यासपीठ होते. 

या कार्यक्रमांच्या माध्यमातून भजनी मंडळे, भारूड मंडळे, वाजंत्री पथके आणि तमाशा फड यांनी अनेक दशके लोकांचे मनोरंजन करताना समाजप्रबोधनाचेही कार्य केले. या कलाकारांनी आपल्या कलेच्या जोरावर केवळ खेड तालुक्याचेच नव्हे, तर संपूर्ण पुणे जिल्ह्याचे नाव उंचावले.

एकतारी भजनाची परंपरा

पूर्वी प्रत्येक गावात भजनी मंडळ असायचे. टाळ, मृदंग, वीणा आणि चिपळ्या यांच्या साथीने रात्री उशिरापर्यंत भजन रंगायचे. ही भजने मुख्यतः एकतारी परंपरेतील असत. आठवड्यातून तीन-चार दिवस तरी गावोगावी भजनाचा कार्यक्रम निश्चित असायचा. गावात भजन सुरू झाले की, त्याचा मंजुळ नाद दूरवर पोहोचायचा आणि अनेकजण पायी चालत भजनाला उपस्थित राहत. त्या काळात भजन हे केवळ धार्मिक कार्य नव्हते; ते गावातील सामाजिक एकोपा आणि सांस्कृतिक ऐक्याचे केंद्र होते.

संगीत भजनाचा उदय

काळ बदलत गेला तसे भजनाची शैलीही बदलली. एकतारी भजनाच्या जागी संगीत भजन आले. वीणा आणि चिपळ्यांबरोबर पायपेटी, तबला, डग्गा, खंजिरी, छोटा डफ यांसारखी वाद्ये वापरली जाऊ लागली. स्तवन, अभंग, गवळणी आणि शेवटी भैरवी अशा क्रमाने भजन सादर होऊ लागले. पुढे विविध गावांमध्ये भजन स्पर्धा आयोजित होऊ लागल्या आणि या स्पर्धांमुळे अनेक उत्कृष्ट गायक, वादक आणि मंडळे घडली.

१९८० ते १९९० हे दशक संगीत भजनाचा सुवर्णकाळ मानला जातो. डेहणे, सोळसेवाडी, मंदोशी, टोकावडे, नायफड आणि परिसरातील अनेक भजनी मंडळांनी आपल्या उत्कृष्ट सादरीकरणाने विशेष लौकिक मिळवला.

भारूड मंडळांची समृद्ध परंपरा

भजनाइतकीच भारूड परंपराही खेड तालुक्यात लोकप्रिय होती. नायफड नाव्हाचीवाडीचे संपूर्ण रामायण, सरेवाडीचे कृष्णलीला भारूड, तसेच टोकावडे, धामणगाव, पाभे, तांबडेवाडी, चांदूस, पवळेवाडी, ओझर्डे, कानसे, माळवाडी आणि पोखरी येथील भारूड मंडळांनी आपल्या कलेने लोकांची मने जिंकली.

या परंपरेतील ज्येष्ठ गुरू म्हणून कै. श्री विठू नांगरे यांचे नाव विशेष आदराने घेतले जाते.

भारूडसम्राट कै. विठू नांगरे

विठू नांगरे हे खऱ्या अर्थाने बहुआयामी कलाकार होते. राजा, प्रधान, राक्षस, साधू किंवा स्त्रीपात्र—कोणतीही भूमिका ते तितक्याच ताकदीने साकारत असत. त्यांच्या अभिनयातील संवादफेक, हावभाव आणि आवाजातील चढ-उतार इतके प्रभावी असत की, राक्षसाची भूमिका पाहून प्रेक्षक संताप व्यक्त करत, तर करुण स्त्रीपात्र पाहून अनेकांच्या डोळ्यांत अश्रू येत.

त्यांच्या सादरीकरणातील एक अविस्मरणीय प्रसंग म्हणजे स्त्रीवेषातील नृत्य. नऊवारी साडी, चोळी, हातातील बांगड्या, कपाळावरील मळवट आणि डोक्यावर अग्नी ठेवून त्यावर भाताचे पातेले ठेवून ते नृत्य करत. वाद्यांच्या ठेक्यावर नाचता नाचता त्या पातेल्यातील भात शिजत असे. हा अद्भुत प्रयोग पाहून प्रेक्षक थक्क होत. शिमगा आणि इतर उत्सवांमध्ये त्यांनी साकारलेली मरीआईची भूमिका आजही अनेकांच्या स्मरणात जिवंत आहे.

ताशा आणि डफ यांची अविस्मरणीय जुगलबंदी

टोकावडेचे पै. कासम तांबोळी हे अप्रतिम ताशावादक म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांच्या ताशाच्या ठेक्याने संपूर्ण परिसर दणाणून जात असे. त्याचप्रमाणे डेहणे गावचे बापू गायकवाड यांचा डफ दूरवर प्रसिद्ध होता.

डफ वाजवण्यापूर्वी तो हलक्या आचेवर गरम केला जाई. चामड्याचा डफ तापल्यावर त्याचा नाद अधिक घुमायचा. कासम तांबोळींचा ताशा आणि बापू गायकवाडांचा डफ यांची जुगलबंदी पाहण्यासाठी लोक मोठ्या उत्साहाने गर्दी करत. दोघेही आपल्या कलेत निष्णात होते.

बापू गायकवाड हे गावातील दवंडी देण्याचेही काम करत असत. त्यांचा भारदस्त आवाज आणि डफाचा घणघणीत नाद आजही अनेकांच्या स्मरणात आहे. त्यानंतर नारायण आणि वसंत गायकवाड यांनीही डफवादनाची परंपरा समर्थपणे पुढे चालवली.

वाजंत्री परंपरेचा सुवर्णकाळ

एकेकाळी लग्नसमारंभ व यात्रांमध्ये सनई, चौघडा, ताशा, ढोलकी, डफ आणि इतर पारंपरिक वाद्यांशिवाय कार्यक्रम पूर्ण होत नसत. मंदोशी, भोरगिरी आणि परिसरातील वाजंत्री मंडळी संपूर्ण पुणे जिल्ह्यात प्रसिद्ध होती.

श्री नामदेव रोकडे, श्री शिवराम रोकडे, श्री बबन अहिरे, कै. श्रीपत रोकडे आणि कै. शांताराम रोकडे या कलाकारांनी या परंपरेला मोठी प्रतिष्ठा मिळवून दिली. विशेषतः श्री नामदेव रोकडे यांच्या सनईवादनाची मोहिनी आजही अनेकांच्या स्मरणात आहे.

बँजो पार्टीचा उदय

१९९० च्या दशकात पारंपरिक वाजंत्री मंडळींच्या जोडीने बँजो पार्टीचा उदय झाला. बुलबुल हे त्या काळातील आकर्षणाचे प्रमुख वाद्य होते. त्यासोबत ताशा, कच्ची आणि ढोल यांची साथ असायची. पाभे गावात या प्रकाराला विशेष लोकप्रियता मिळाल्याचे ज्येष्ठ नागरिक सांगतात.

त्या काळातील लोकप्रिय चित्रपटगीतांच्या तालावर तरुणाई उत्साहाने नृत्य करू लागली. लग्नसमारंभांचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले आणि आधुनिक संगीताचा प्रभाव वाढू लागला.

बदलती संस्कृती

बँजो पार्टीनंतर डीजे संस्कृतीचा प्रवेश झाला आणि पारंपरिक वाद्यांचा वापर हळूहळू कमी होत गेला. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मनोरंजनाच्या पद्धती बदलल्या; मात्र त्याचबरोबर भजन, भारूड, सनई, ताशा आणि डफ यांसारख्या पारंपरिक कलांना पूर्वीचे स्थान राहिले नाही. हा बदल समाजजीवनात जाणवण्याजोगा ठरला.

सांस्कृतिक वारसा जपणारे कलाकार

या परंपरेला समृद्ध करणाऱ्या अनेक कलाकारांचे योगदान विसरता येणार नाही. श्री दत्तात्रय मिलखे गुरुजी, कै. मुक्ता मदगे गुरुजी, श्री राजू मदगे गुरुजी, श्री धर्मा तळपे, श्री कावळे गुरुजी, श्री सदू मोरमारे, श्री अंकुश शिंदे, श्री भारमळ महाराज, श्री मधुकर कोकणे महाराज, श्री तुकाराम भोकटे गुरुजी, श्री सागर महाराज शिर्के, श्री वामन जाढर, अमृता व नम्रता जढर, श्री कोथे बुवा, श्री सखाराम उगले आणि श्री चिंधू वनघरे यांसारख्या अनेक कलाकारांनी आपल्या कलेने पश्चिम भागाचा सांस्कृतिक ठेवा समृद्ध केला.

खेड तालुक्यातील भजनी मंडळे, भारूड, वाजंत्री, ताशा, डफ, सनई आणि इतर लोककला या केवळ मनोरंजनाची साधने नव्हती; त्या आपल्या लोकजीवनाचा आत्मा होत्या. या कलाकारांनी जपलेली परंपरा, त्यांचे कष्ट, त्यांची साधना आणि लोककलेवरील प्रेम ही आपल्या सांस्कृतिक वारशाची अमूल्य संपत्ती आहे.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)