ग्रामीण महाराष्ट्रातील आठवडी बाजार : वाडा गावच्या अविस्मरणीय आठवणी

ग्रीष्म ऋतूतील तप्त ऊन अंगाची अक्षरशः लाही-लाही करून टाकायचे.

सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत रानात काम करताना घामाच्या धारा वाहायच्या. डोक्यावर तळपणारा सूर्य आणि पायाखाली तापलेली जमीन यांच्यामध्ये शेतकरी आपले कर्तव्य पार पाडत राहायचा. उन्हाळ्यातील नांगरणी, बांधबंदिस्ती, शेणखत टाकणे, शेतीची मशागत अशी बहुतेक कामे संपत आली की मनाला एका वेगळ्याच गोष्टीची ओढ लागायची. ती म्हणजे पावसाची आणि त्याबरोबरच आठवडी बाजाराची.

मे महिना संपत आला की निसर्गाचे रूप हळूहळू बदलू लागायचे. 

जूनच्या सुरुवातीलाच आकाशात काळेभोर ढग दाटून यायचे. कधी उन्हाची तलखी, तर कधी ढगांची सावली असा ऊन-सावल्यांचा खेळ सुरू व्हायचा. एखादी-दुसरी वळीवाची सर येऊन गेली की गरम झालेली धरती सुगंधाने दरवळून जायची. झाडाझुडपांना नवे चैतन्य यायचे आणि माणसांच्या मनातही उत्साह संचारायचा.

याच दिवसांत मुलांना शाळा सुरू होण्याचे वेध लागायचे. नवीन इयत्ता, नवीन पुस्तके, नवीन वह्या, नवीन गणवेश, नवीन दप्तर, छत्री आणि बूट यांची स्वप्ने प्रत्येक मुलाच्या डोळ्यांत असायची. वर्षभर बाजाराला हट्ट करणाऱ्या मुलांना या एका दिवशी आई-वडील स्वतः पुढे करून बाजाराला घेऊन जात असत. कारण हा केवळ बाजाराचा दिवस नव्हता; तो संपूर्ण वर्षभर आठवणीत राहणारा आनंदाचा दिवस असायचा.

पावसाळ्यापूर्वीचा बाजार ग्रामीण जीवनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असे. त्या काळी सलग दोन-तीन महिने मुसळधार पाऊस पडत असे. डोंगर-दऱ्या धुक्याने भरून जात. ओढे-नाले दुथडी भरून वाहत. त्यामुळे गावाबाहेर जाणे कठीण होई. म्हणूनच घरातील किराणा, मसाले, धान्य, मीठ, तेल, कपडे, मुलांची शालेय सामग्री, छत्र्या, घोंगड्या अशा अनेक वस्तू एकाच दिवशी विकत घेतल्या जात.

गावातील स्त्रिया काही दिवस आधीपासूनच बाजाराची यादी तयार करू लागत. कुणाला मसाला हवा, कुणाला बियाणे, कुणाला नवी घोंगडी, तर कुणाला छत्री. मुलांना वह्या-पुस्तके आणि नवीन कपड्यांची घाई. प्रत्येकाच्या मनात बाजाराबद्दल वेगळाच उत्साह असे.

शनिवार हा वाडा गावच्या आठवडी बाजाराचा दिवस. बाजाराच्या आदल्या रात्रीपासूनच गावात वेगळे वातावरण निर्माण व्हायचे. पहाटे कोंबडा आरवण्यापूर्वीच अनेक घरांत दिवे लागलेले असत. स्त्रिया लवकर उठून आंघोळ करून स्वयंपाक करायच्या. बाजरीच्या भाकऱ्या, शेंगदाण्याची किंवा लसणाची चटणी फडक्यात बांधली जायची. पाण्याची बाटली, रिकामी पोती, बाजाराच्या पिशव्या आणि विक्रीचा माल तयार ठेवला जायचा.

अनेक शेतकरी आपल्या शेतातले तांदूळ, ज्वारी, गहू, भुईमुगाचे बी, कोंबड्या, अंडी, मध किंवा इतर उत्पादने विकण्यासाठी घेऊन निघत असत. कारण बाजार हा केवळ खरेदीचा नव्हे, तर विक्रीचाही मोठा आधार होता. या विक्रीतून मिळालेल्या पैशावरच पुढील तीन-चार महिन्यांचा संसार उभा राहत असे.

सकाळ होताच गावच्या एसटी स्टँडवर एक वेगळीच लगबग दिसायची. बाजाराला जाणाऱ्या माणसांची जणू जत्राच भरायची. कुणाच्या हातात पोती, कुणाच्या डोक्यावर टोपली, कुणाच्या बगलेत कोंबड्या, तर कुणाच्या हातात अंड्यांची करंडी. एसटी आली की एकच धावपळ उडायची. जागा मिळवण्यासाठी चढाओढ सुरू व्हायची. काही जण दूध वाहतूक करणाऱ्या ट्रकमधूनही बाजाराला जात असत. ट्रकमध्ये बसलेले शेतकरी, त्यांच्या गप्पा, हशा आणि बाजाराच्या चर्चा यामुळे प्रवास कधी संपायचा ते कळत नसे.

जसा-जसा वाडा गाव जवळ येऊ लागे, तशी सर्वांची उत्सुकता वाढत जाई. दूरवरूनच बाजाराची गर्दी, गाड्यांची वर्दळ आणि माणसांचा गजबजाट दिसू लागे. गाडी थांबताच प्रत्येकजण आपापल्या सामानासह खाली उतरण्याची घाई करू लागे. गर्दीतून वाट काढत बाहेर पडताना बाजाराचा गोंगाट कानावर येई आणि मनाला एक वेगळाच आनंद मिळे.

वाडा हे त्या काळी केवळ गाव नव्हते; ती संपूर्ण पश्चिम मावळ भागाची जीवनवाहिनी होती. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून व्यापारासाठी प्रसिद्ध असलेली ही ऐतिहासिक बाजारपेठ अनेक पिढ्यांच्या आठवणी जपून आहे. पश्चिम महाराष्ट्रातील डोंगरदऱ्यांतून, मावळातील खेड्यांतून आणि दूरदूरच्या भागांतून शेतकरी, व्यापारी आणि ग्राहक प्रत्येक शनिवारी येथे जमत असत.

वाडा गावातील बाजार हा केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचा नव्हता; तो माणुसकीचा, विश्वासाचा आणि ग्रामीण संस्कृतीचा उत्सव होता. येथे नाती जपली जात, ओळखी वाढत, व्यवहार होत आणि गावोगावच्या बातम्यांची देवाणघेवाणही होत असे. त्यामुळे प्रत्येक शनिवार हा ग्रामीण जीवनातील एका सणाप्रमाणेच अनुभवला जायचा.

धान्याच्या बाजारातून तांदळाच्या दरवळीपर्यंत…

एसटी किंवा दूध वाहतूक करणाऱ्या ट्रकमधून कसाबसा उतरून आम्ही बाजाराच्या दिशेने चालू लागत असू. समोर दिसणारी माणसांची गर्दी, व्यापाऱ्यांच्या हाका, बैलगाड्यांची वर्दळ आणि धान्याच्या पोत्यांचे ढीग पाहताच समजायचे. आज शनिवार आहे, म्हणजे वाडा गावचा बाजार भरला आहे.

रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना माणसेच माणसे दिसत. प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर काहीतरी विकण्याची किंवा काहीतरी घेण्याची धावपळ. कुणी डोक्यावर पोते घेऊन चाललेले, कुणी कोंबड्या हातात धरून उभे, तर कुणी लहान मुलांचा हात धरून गर्दीतून वाट काढत होते. त्या गर्दीत प्रत्येकाचे एक वेगळे जग होते.

बाजाराच्या सुरुवातीलाच धान्य बाजार भरलेला असे. ज्वारी, बाजरी, गहू, भात, भुईमुगाचे बी आणि इतर बियाण्यांच्या पोत्यांच्या रांगा लागलेल्या असत. व्यापारी वजनकाटे मांडून बसलेले असत. त्यांच्या शेजारी रिकाम्या गोण्या तयार असत. शेतकरी आपला माल विकण्यासाठी त्यांच्याभोवती उभे राहत.

व्यापाऱ्यांची एक खास पद्धत असे. सुरुवातीला ते मालाचा भाव खूप कमी सांगत. शेतकरीही काही कमी नव्हते. ते आपल्या कष्टाचे मोल मागत. मग सुरू होई खरी घासाघीस.

"काय शेठ, एवढा चांगला माल आहे. इतका कमी भाव कसा चालेल?"

"अहो, बाजारात आज माल खूप आलाय. यापेक्षा जास्त देता येणार नाही."

असा संवाद बराच वेळ सुरू राहायचा. शेवटी दोघेही थोडे मागे हटत आणि व्यवहार ठरत असे. व्यापाऱ्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान असे, तर शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावर आपल्या कष्टाचे पैसे मिळाल्याचा आनंद दिसत असे.

धान्य बाजारात फक्त व्यवहार होत नव्हते; तेथे विश्वास विकला आणि विकत घेतला जात होता. अनेक व्यापारी वर्षानुवर्षे त्याच शेतकऱ्यांकडून माल घेत असत. नाव घेताच एकमेकांना ओळखत असत. व्यवहार संपल्यावर चहाचा कपही एकत्र घेतला जाई.

थोडे पुढे गेल्यावर सुरू व्हायची वाडा गावची प्रसिद्ध तांदळाची बाजारपेठ. 

त्या बाजारात पाऊल टाकताच हवेत एक वेगळाच सुगंध दरवळत असे. नव्याने भरडलेल्या तांदळाचा तो गंध आजही मनात ताजा आहे.

मावळ भागातील खडक्या, जीर, रायभोग आणि इतर उच्च प्रतीचे तांदूळ येथे विक्रीसाठी येत असत. दूरदूरच्या व्यापाऱ्यांची गर्दी असे. कर्नाटक, बेळगाव आणि महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून व्यापारी खास वाडा बाजारासाठी येत.

छोटे शेतकरी आपला तांदूळ मोजक्या प्रमाणात आणत आणि फुटकळ ग्राहकांना विकत. मोठे शेतकरी मात्र व्यापाऱ्यांशी व्यवहार करत. काही वेळातच पोत्यांच्या थप्प्या ट्रकमध्ये भरल्या जात आणि हा तांदूळ दूरवरच्या बाजारपेठांकडे रवाना होत असे.

तांदळाच्या बाजारात फिरताना प्रत्येक पोत्यामागे एका शेतकऱ्याचे वर्षभराचे कष्ट दडलेले आहेत, याची जाणीव व्हायची. प्रत्येक दाणा घामाने पिकलेला होता.

या बाजारपेठेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे अनंत केदारी यांची प्रसिद्ध राईस मिल. शुक्रवारच्या रात्रीपासूनच या गिरणीत भात भरडण्याचे काम सुरू होत असे. पहाटेपर्यंत गिरणीचा आवाज थांबत नसे.

मोठमोठ्या खटारगाड्या आणि ट्रक भरून शेतकरी भात घेऊन येत. गिरणीसमोर पोत्यांच्या रांगा लागत. प्रत्येकाला दुसऱ्या दिवशी बाजारात तांदूळ विकायचा असल्यामुळे सर्वांची धांदल उडालेली असे.

राईस मिलमधून बाहेर पडणाऱ्या ताज्या तांदळाचा सुगंध संपूर्ण परिसरात दरवळत असे. त्या दरवळीनेच भूक चाळवली जायची. आम्ही लहान मुले तर त्या सुगंधाचा आनंद घेत गिरणीभोवती अनेकदा फेरफटका मारत असू.

अनंत केदारी हे केवळ व्यापारी नव्हते. ते अनेक शेतकऱ्यांच्या सुखदुःखात सहभागी होणारे माणूस होते. गरजेच्या वेळी आर्थिक मदत करणे, विद्यार्थ्यांना हातभार लावणे आणि समाजकार्यात सहभागी होणे यामुळे त्यांच्याबद्दल लोकांच्या मनात विशेष आदर होता.

राईस मिलच्या शेजारीच तेल गिरणी होती. शेंगदाणे, खुरासणी आणि सूर्यफुलाच्या बियांचे तेल काढण्यासाठी तेथे दिवसभर गर्दी असायची. तेलाच्या घाण्याचा आवाज आणि ताज्या तेलाचा दरवळ आजही आठवणीत आहे.

तांदूळ विकून हातात पैसे आले की शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर वेगळेच समाधान दिसत असे. आता पुढची धाव असे ती संसारासाठी आवश्यक वस्तू खरेदी करण्याची. बाजाराची खरी लगबग तेव्हाच सुरू होत असे.

कोंबड्यांच्या आरवण्यापासून घोंगडीच्या घासाघिसीपर्यंत..

तांदळाच्या बाजारातून बाहेर पडताच कानावर कोंबड्यांच्या आरवण्याचा आवाज येऊ लागे. 

त्या आवाजाच्या दिशेने पावले आपोआप वळत. तिथे भरलेला असे वाडा गावचा प्रसिद्ध कोंबड्या आणि अंड्यांचा बाजार.

पहाटेच डोक्यावर टोपल्या घेऊन आलेल्या शेतकरी स्त्रिया एका ओळीत बसलेल्या असत. टोपलीत देशी कोंबड्या, कोंबडे, पिले आणि अंड्यांनी भरलेल्या करंड्या. प्रत्येक स्त्रीच्या चेहऱ्यावर आपल्या मालाला चांगला भाव मिळावा, अशी अपेक्षा दिसत असे.

व्यापारी एकामागून एक येत. कोंबडी हातात घेऊन तिचे वजन पाहत. पंख चाचपत. चोच, पाय आणि तब्येत पाहून भाव ठरवत. मग सुरू होई खरी घासाघीस.

"आई, कितीला देणार कोंबडी?"

"शंभर रुपयांखाली नाही."

"अगं, नव्वद देतो."

"नाही रे बाबा... एवढी मोठी देशी कोंबडी आहे. शंभरच."

शेवटी पंचाण्णव किंवा अठ्ठ्याण्णव रुपयांत व्यवहार ठरत असे. दोघांच्याही चेहऱ्यावर समाधान दिसे.

अंड्यांचाही असाच बाजार रंगत असे. व्यापारी शेकडो अंडी एकदम खरेदी करत. ही अंडी पुढे पुणे, मुंबई आणि इतर शहरांमध्ये विकली जात. त्या काळी गावातील देशी अंड्यांना वेगळीच मागणी होती.

कोंबड्या विकून स्त्रियांच्या हातात पैसे पडताच त्या एका क्षणात गर्दीत मिसळून जात. आता त्यांना संसाराचा बाजार करायचा असे. एखादी मीठ घेई, दुसरी मसाला, तिसरी मुलासाठी वह्या, तर चौथी नवीन साडी. घरासाठी कष्ट करणाऱ्या त्या माऊलींच्या चेहऱ्यावरचे समाधान पाहण्यासारखे असे.

थोडे पुढे गेल्यावर नाकात एक वेगळाच वास येऊ लागे. तो म्हणजे वषटाच्या बाजाराचा.

वाकट, बोंबील, सुकट, खारा मासा, जवळा, ढोमेली... विविध प्रकारच्या सुक्या माशांचे ढीग लावून व्यापारी बसलेले असत. संपूर्ण बाजार त्या वासाने भरून गेलेला असे. काहींना तो सुगंध वाटे, तर काहीजण नाकावर रुमाल धरूनच पुढे जात.

पण गावातील स्त्रियांना त्या वासाची पर्वा नसे. कारण पावसाळ्यात तीन-चार महिने ताजे मासे मिळणार नव्हते. म्हणून सुक्या माशांची खरेदी आवश्यकच असे.

तेथेही घासाघीस रंगत असे.

"काकू, हे बोंबील कितीला?"

"घ्या हो... चांगले आहेत."

"थोडा कमी करा."

"तुमच्यासाठी पाच रुपये कमी."

असे म्हणत व्यापारी आणि ग्राहक दोघेही हसत व्यवहार करत.

त्या बाजारातून पुढे गेल्यावर विविध दुकानांची जणू रंगीत दुनिया सुरू होत असे.

एका बाजूला भांड्यांची दुकाने. चमचमणाऱ्या पितळी, तांब्याच्या आणि स्टीलच्या भांड्यांवर पडलेले ऊन डोळे दिपवून टाकत असे.

दुसऱ्या बाजूला खेळण्यांची दुकाने. रंगीबेरंगी फुगे, लाकडी गाड्या, पिपाण्या, बासऱ्या, छोट्या बाहुल्या, रबरी चेंडू... लहान मुलांचे पाय तिथून हलतच नसत. आई-वडिलांचा हात धरून ते हट्ट करत.

"बाबा... ती बासरी घ्या ना..."

"आई... तो फुगा हवा..."

पालक थोडे रागावल्यासारखे करत; पण शेवटी एखादे छोटे खेळणे मुलांच्या हातात येई आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलून येई.

स्त्रियांच्या दुकानात मात्र वेगळीच गर्दी असे. आरसे, कंगवे, टिकल्या, बांगड्या, रिबिनी, केसांच्या पिना, काजळ, कुंकू... प्रत्येक वस्तू बारकाईने पाहून घेतली जाई.

बाजारात एक गंमत नेहमी घडायची.

दुकानाच्या जागेवरून व्यापाऱ्यांमध्ये वाद व्हायचा.

"अरे म्हाताऱ्या, ही जागा माझी आहे."

"तुझ्या बापाने विकत घेतली का?"

"दुकान उचल... नाहीतर फेकून देईन."

"फेक बरं."

आजूबाजूचे लोक हसत उभे राहत. काही वेळाने शेजारचे दुकानदार मध्ये पडत.

"अहो, थोडे सरका दोघेही."

आणि काही मिनिटांत वाद मिटे.

दुपारच्या वेळी हेच दुकानदार आपापल्या भाकऱ्या एकमेकांना वाटून खात. सकाळचे भांडण कुठेच दिसत नसे. त्या काळातील माणुसकी अशीच होती. व्यवहारात वाद व्हायचे, पण मनात कटुता राहत नसे.

पुढे चालत गेल्यावर दूरवर काळ्या आणि भुरकट घोंगड्यांचे मोठमोठे ढीग दिसू लागत. म्हणजे घोंगड्यांचा बाजार सुरू झाला आहे, हे समजायचे.

सांगली, सोलापूर आणि इतर भागांतून व्यापारी खास वाडा बाजारात घोंगड्या विकण्यासाठी येत. पावसाळ्यात गुराखी, शेतकरी आणि डोंगरात फिरणाऱ्या माणसासाठी घोंगडी म्हणजे जीवाभावाचा साथीदार.

काळ्या घोंगडीला विशेष मागणी असे. ती अंगावर घेतली की पाऊस, थंडी आणि वारा यांचा त्रास कमी जाणवत असे.

घोंगडी खरेदी करतानाची घासाघीस तर पाहण्यासारखी असे.

"कितीला आहे?"

"सत्तर रुपये."

"अहो, मागच्या वर्षी पन्नासला घेतली होती."

"या वर्षी लोकर महाग झाली."

"पन्नास देतो."

"नाही... पंचावन्न द्या."

शेवटी बावन्न किंवा पंचावन्न रुपयांत व्यवहार ठरत असे.

घोंगडी खांद्यावर टाकून शेतकरी पुढच्या बाजाराकडे निघत असे. त्याच्या चेहऱ्यावर समाधान असायचे.आता पावसाळ्याची तयारी पूर्ण झाली.

त्या काळचा बाजार हा केवळ व्यवहाराचा नव्हता; तो ग्रामीण जीवनाचा, नात्यांचा आणि विश्वासाचा उत्सव होता. प्रत्येक वळणावर एक आठवण जन्माला येत होती आणि प्रत्येक आठवण आयुष्यभरासाठी मनात घर करून राहात होती.

नवीन वह्यांचा सुगंध, रंगीत छत्र्या आणि कापड बाजाराची लगबग 

तांदूळ, मसाले, घोंगडी आणि घरातील आवश्यक वस्तूंची खरेदी झाल्यावर आमच्या पावलांचा मोर्चा आपोआप वळायचा तो बापू केदारी यांच्या स्टेशनरी दुकानाकडे. 

बाजारात अनेक दुकाने असली तरी विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने हे दुकान म्हणजे जणू ज्ञानाचे छोटे मंदिरच होते.

दुकानाबाहेर विद्यार्थी, पालक आणि शिक्षकांची एवढी गर्दी असे की आत शिरायलाही रांग लावावी लागे. प्रत्येकाच्या हातात शाळेची यादी. कुणाला पहिलीची पुस्तके, कुणाला सातवीची, तर कुणाला दहावीची.

आमचे वडील शिक्षक असल्यामुळे दुकानात पाऊल टाकताच बापू केदारी हसतमुखाने म्हणत,

"या गुरुजी... या! काय पाहिजे आज?"

वडील खिशातून दुमडलेली यादी काढून त्यांच्या हातात देत. ते लगेच दुकानातील मुलाला हाक मारत,

"अरे नारायण... गुरुजींची यादी घे. पटकन सगळं साहित्य काढ."

क्षणात कपाटे उघडत. शेल्फवरून वह्या, पुस्तके, पेन्सिली, पेन, खोडरबर, पट्टी, कंपास पेटी, रंगपेटी, कव्हरे आणि लेबले समोर येऊ लागत.

नवीन वह्यांचा तो कोरा सुगंध आजही नाकात भरून राहिला आहे. त्या कोऱ्या पानांवर नवीन वर्षाची स्वप्ने लिहायची होती.

त्या काळी प्रत्येक वहीवर एखाद्या प्रसिद्ध क्रिकेटपटूचे छायाचित्र असायचे. सुनील गावस्कर, कपिल देव, संदीप पाटील, दिलीप वेंगसरकर, मोहिंदर अमरनाथ… आम्ही वही निवडत नव्हतो, तर त्या क्रिकेटपटूंची चित्रे निवडत होतो.

"बाबा… मला गावस्करची वही हवी."

"मला कपिल देवची."

असे म्हणत आम्ही आवडीच्या वह्या शोधत बसायचो. शेवटी त्या वह्या हातात आल्या की जग जिंकल्याचा आनंद व्हायचा.

पुस्तके घेताना पहिल्याच दिवशी ती चाळून पाहण्याची उत्सुकता असायची. नवीन धडे, रंगीत चित्रे आणि कोरी पाने पाहून मन शाळेत जाण्यासाठी आतुर व्हायचे.

स्टेशनरीची खरेदी झाल्यावर पुढचा क्रमांक असे छत्र्यांचा.

पावसाळा दारात उभा असल्यामुळे छत्र्यांच्या दुकानात पाय ठेवायलाही जागा नसायची. दुकानात काळ्या, निळ्या, हिरव्या आणि टेरीकॉटच्या छत्र्या रचलेल्या असत.

गरीब कुटुंबे साधी कापडी छत्री घेत. मध्यमवर्गीय लोक टेरीकॉटची छत्री पसंत करत. ती हलकी, मजबूत आणि टिकाऊ असे.

दुकानदार छत्री उघडून दाखवत म्हणायचा,

"ही घ्या... दोन वर्षे काही होणार नाही."

पण वडील प्रत्येक छत्रीची काडी, दांडा, कापड आणि बंद करण्याची कडी नीट तपासत. कारण ती छत्री संपूर्ण पावसाळा साथ देणार होती.

छत्री घेतल्यावर आणखी एक काम ठरलेले असे.

साबुर्डीचे गोपाळे पेंटर किंवा विजय पेंटर यांच्या दुकानात जाऊन छत्रीवर रंगीत अक्षरात नाव लिहून घ्यायचे.

"रामदास तळपे – मंदोशी" ता. खेड, जि. पुणे.

असे नाव रंगवून झाले की त्या छत्रीचे महत्त्व आणखी वाढायचे. दोन रुपयांत केलेले ते सुंदर अक्षर आजही डोळ्यांसमोर उभे राहते.

यानंतर आमची पावले वळायची मुख्य कापड बाजाराकडे.

नवनीत शेठ, कादरभाई आणि इतर कापड व्यापाऱ्यांची दुकाने ग्राहकांनी फुलून गेलेली असत. एका दुकानात साड्या, दुसऱ्यात शर्टिंग-सूटिंग, तिसऱ्यात मुलांचे कपडे, तर चौथ्यात रेडीमेड कपड्यांची रेलचेल.

त्या काळी रेडीमेड कपडे आजसारखे आकर्षक नव्हते. जाड कापडाच्या खाकी चड्ड्या, साधे शर्ट, टेरीकॉटचे कपडे आणि शाळेचे गणवेश एवढेच मुख्य आकर्षण असे.

काही लोक तयार कपडे घेत, तर काही जण कापड घेऊन शिंप्याकडे शिवायला देत.

कापड निवडताना आई-वडील खूप विचार करत.

"हे कापड टिकेल का?"

"रंग जाईल का?" "मुलगा वर्षभर वापरणार आहे."

अशा चर्चा चालत.

कापड घेतल्यावर पुढचा टप्पा म्हणजे दामू अण्णा क्षीरसागर यांचे शिवणकाम.

वाडा गावात लेंगा, पैरण, शर्ट आणि पँट शिवण्यात दामू अण्णांचा हातखंडा होता. त्यांच्या दुकानात कायम गजबज असे.

ते गळ्यात मापाची पट्टी अडकवून बसलेले असत.

"या... कोणाचे कपडे शिवायचे?"

ते शांतपणे माप घेत. खांदा, छाती, कंबर, बाह्यांची लांबी… प्रत्येक माप इतक्या अचूकपणे घेत की शिवून आलेले कपडे अंगाला अगदी मापासारखे बसत.

त्यांच्या दुकानात शिवून तयार झालेल्या कपड्यांचे गठ्ठे रचलेले असत. प्रत्येकावर ग्राहकाचे नाव लिहिलेले असे. कुणी कपडे देण्यासाठी आलेले, तर कुणी तयार कपडे घेण्यासाठी.

दामू अण्णांची खासियत म्हणजे वेळ.

सकाळी दिलेले साधे कपडे संध्याकाळपर्यंत तयार करून देण्याची त्यांची ख्याती होती. म्हणूनच बाजाराच्या दिवशी त्यांच्या दुकानात अक्षरशः पाय ठेवायला जागा नसायची.

हातात नवीन वह्यांची पिशवी, खांद्यावर छत्री, बाजूला नवीन कपड्यांचे गाठोडे आणि मनात नव्या शैक्षणिक वर्षाची स्वप्ने घेऊन आम्ही पुढच्या बाजाराकडे निघत असू.

बाजार अजून संपलेला नसे. पुढे अजून भाजी मंडई, मसाल्यांची दुकाने, हॉटेलमधील मिसळीचा घमघमाट आणि संध्याकाळच्या एसटीची धांदल आमची वाट पाहत असे.

भाजी मंडई, मिसळीचा घमघमाट आणि घरी परतताना मनात साठवलेला बाजार

सकाळपासून बाजारभर फिरत फिरत दुपार कधी व्हायची ते कळायचेच नाही. हातातील पिशव्या भरू लागलेल्या असत, पाय दुखू लागलेले असत; पण बाजारातील उत्साह मात्र तसूभरही कमी झालेला नसे. अजून भाजी मंडई, मसाल्यांची दुकाने आणि हॉटेलमधील मिसळीचा आस्वाद बाकी असायचा.

भाजी मंडई

भाजी मंडईत शिरताच जणू रंगांची उधळण झाल्याचा भास व्हायचा. 

एका बाजूला लालभडक मिरच्यांचे ढीग, दुसऱ्या बाजूला फिकट गुलाबी कांद्यांच्या राशी, तर पुढे वांगी, भोपळे, दोडकी, कारली, पडवळ, घेवडा, शेवगा, कोथिंबीर, मेथी, पालक अशा असंख्य भाज्यांनी बाजार फुलून गेलेला असायचा.

लाल मिरच्यांच्या ढिगाजवळून जाताना नाकात तिखट झोंबायचे. एखादी शिंक आली की आजूबाजूचे लोक हसत म्हणायचे, "यंदाच्या मिरच्या फारच तिखट दिसतात!"

गावरान कांद्याची चव तर वेगळीच होती. कांदा चिरायला घेतला की डोळ्यांतून पाणी यायचे; पण त्याची गोडसर चव आणि टिकाऊपणा अप्रतिम असायचा. पावसाळ्याच्या तीन महिन्यांचा विचार करून लोक पंचवीस-तीस किलो कांदा विकत घेत असत.

मसाल्यांचा दरवळ

भाजी मंडईच्या शेजारी मसाल्यांची दुकाने लागलेली असत. धणे, जिरे, मोहरी,

बडीशेप, हिंग, हळद, हळकुंड, तमालपत्र, लवंग, दालचिनी, गरम मसाला... प्रत्येक दुकानातून वेगळाच सुगंध दरवळत असे.

बायका अत्यंत बारकाईने मसाले निवडत असत. कुठे धणे चांगले आहेत, कुठे हळद अधिक पिवळी आहे, कुठे जिरे सुगंधी आहेत—याचा त्यांना विलक्षण अनुभव असायचा.

लाल मिरच्या विकत घेतल्यानंतर शेजारच्या कांडप गिरणीत त्या भरडून घेतल्या जात. गिरणीत मिरची भरडताना डोळ्यांतून पाणी येई, शिंकांचा वर्षाव होई; पण तरीही प्रत्येक जण आपला नंबर येण्याची संयमाने वाट पाहत उभा असे. त्या ताज्या तिखटाच्या सुगंधातच पुढील वर्षभराच्या स्वयंपाकाची चव दडलेली असायची.

पावडे हॉटेलची प्रसिद्ध मिसळ

बाजारातील खरेदी जवळजवळ पूर्ण झाली की पोटातील भूक असह्य व्हायची. मग पावले आपोआप वाडा गावच्या ग्रामपंचायतीजवळ असलेल्या पावडे यांच्या प्रसिद्ध हॉटेलकडे वळायची.

बाजाराच्या दिवशी हॉटेल अक्षरशः गजबजून गेलेले असायचे. एका बाजूला भजी तळण्याचा आवाज, दुसरीकडे वडा तळणाऱ्या कढईतून उठणारी वाफ, तर मधोमध मोठ्या पातेल्यात उकळणारा मिसळीचा रस्सा.

मिसळीची प्लेट समोर आली की तिचा घमघमाट भूक आणखी वाढवायचा. सोबत घरून आणलेली बाजरीची भाकरी आणि लसणाची चटणी. त्या मिसळीसोबत खाल्लेली भाकरी आजही जिभेवर रेंगाळते.

काही जण वडा, भजी, जिलेबी किंवा कळीचे लाडू घेऊन मुलांचे हट्टही पूर्ण करत असत. बाजाराचा थकवा त्या एका जेवणाने क्षणात दूर व्हायचा.

राहुल हॉटेल आणि कहाणे यांचा वडापाव

एसटी स्टँडजवळील राहुल यांचे हॉटेलही तेवढेच प्रसिद्ध होते. 

पश्चिम मावळातून आलेले अनेक शेतकरी आपल्या भाकरीचे गाठोडे उघडून मिसळीसोबत जेवण करत असत. ओळखीचे लोक भेटले की शेती, पाऊस, गाव आणि संसाराच्या गप्पा रंगत.

कहाणे यांचा वडापाव म्हणजे बाजाराची वेगळीच ओळख होती. गरमागरम वडा, तिखट चटणी आणि मऊ पाव. दुकानासमोर कायम रांग लागलेली असे. अनेक जण उभ्याउभ्याच वडापाव खात, तर काही जण चहा घेत निवांत गप्पा मारत बसत.

डॉक्टरांचे दवाखाने

बाजाराच्या दिवशी केवळ खरेदीच होत नसे; अनेक लोक उपचारासाठीही वाडा गावात येत असत.

एसटी स्टँडजवळील डॉक्टर अविनाश कुलकर्णी यांच्या दवाखान्यात ताप, सर्दी, खोकला आणि इतर आजारांचे रुग्ण मोठ्या संख्येने येत असत. त्याचप्रमाणे डॉक्टर काजळे आणि डॉक्टर दीक्षित यांच्या दवाखान्याबाहेरही रुग्णांची गर्दी दिसायची.

ग्रामीण भागातील अनेकांसाठी बाजाराचा दिवस म्हणजे खरेदीबरोबरच डॉक्टरांना दाखवण्याचा दिवसही असे.

कडलक आत्यांचा खवा

पोलीस चौकीच्या मागे राहणाऱ्या कडलक आत्यांचा खवा त्या काळी खूप प्रसिद्ध होता. त्यांच्या घराजवळ पोहोचताच ताज्या खव्याचा गोड सुगंध नाकात भरायचा.

दूरदूरहून आलेले बाजारकरी घरी परतताना मुलांसाठी खवा घेऊन जात असत. मलाही त्यांच्या घरी अनेकदा जाण्याचा योग आला. आजही त्या खव्याची चव आठवली की बालपण डोळ्यांसमोर उभे राहते.

घरी परतण्याची लगबग

दुपारचे चार-साडेचार वाजले की बाजार हळूहळू ओसरण्यास सुरुवात होत असे. सर्वांच्या नजरा एसटी स्टँडकडे लागलेल्या असत.

एसटी दिसताच पुन्हा एकदा गर्दी उसळायची. हातात बाजाराच्या पिशव्या, खांद्यावर घोंगडी, एका हातात नवीन छत्री आणि दुसऱ्या हातात मुलांची वह्यांची पिशवी घेऊन प्रत्येकजण जागा मिळवण्याची धडपड करत असे.

गाडी गावाकडे निघाली की दिवसभराचा गोंगाट मागे पडायचा. खिडकीतून दिसणारे डोंगर, रानातले हिरवेगार गवत आणि ढगांनी भरलेले आकाश पाहताना मन अगदी प्रसन्न व्हायचे.

घरी पोहोचल्यावर मुलांना मात्र एकच घाई असायची.नवीन वह्या, पुस्तके, खेळणी आणि छत्री मित्रांना दाखवायची. आई घरातील सामान नीट लावून ठेवायची, तर वडील समाधानाने म्हणायचे, "चला... आता पावसाळ्याची तयारी झाली."

आजचा काळ आणि त्या आठवणी

आज काळ खूप बदलला आहे. गावोगावी मोठी दुकाने झाली, शहरांत मॉल उभे राहिले, मोबाईलवरून एका क्षणात वस्तू घरपोच येऊ लागल्या. प्रवासासाठी दुचाकी, चारचाकी उपलब्ध झाल्या. आठवडी बाजाराचे स्वरूपही बदलले.

परंतु त्या जुन्या बाजारात जी माणुसकी होती, ती आजच्या आधुनिक खरेदीत क्वचितच दिसते. व्यापाऱ्यांशी असलेले जिव्हाळ्याचे संबंध, घासाघीस करतानाचे हसरे चेहरे, हॉटेलमधील एकत्र जेवण, एसटीने गावाकडे परतताना झालेल्या गप्पा आणि नवीन वह्यांचा सुगंध या आठवणी कोणत्याही मॉलमध्ये किंवा ऑनलाइन खरेदीत मिळणार नाहीत.

आठवडी बाजार हा केवळ व्यवहार नव्हता; तो ग्रामीण संस्कृतीचा, माणुसकीचा, विश्वासाचा आणि सामाजिक ऐक्याचा एक जिवंत उत्सव होता.

आजही डोळे मिटले की वाडा गावचा शनिवारचा बाजार माझ्या डोळ्यांसमोर तसाच उभा राहतो... व्यापाऱ्यांच्या हाका कानावर पडतात... मिसळीचा घमघमाट दरवळतो... आणि हातात नवीन वह्यांची पिशवी घेऊन घरी परतणारा तो लहानगा रामदास पुन्हा एकदा माझ्या मनात जिवंत होतो.

त्या आठवणी आजही माझ्या आयुष्यातील सर्वात मोठी श्रीमंती आहेत.माझ्या मते हा समारोप संपूर्ण लेखाला भावनिक पूर्णत्व देतो आणि वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ राहील.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)