मंदोशीगावचे आदिवासी उद्योगसम्राट : कै. काळू रामजी गोडे यांचे प्रेरणादायी जीवनचरित्र

प्रस्तावना

सह्याद्रीच्या उंच डोंगररांगा, दाट अरण्य, खोल दऱ्या, ओढे-नाले आणि निसर्गाच्या 

सान्निध्यात वसलेला खेड तालुक्याचा पश्चिम भाग हा आजही आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण ग्रामीण संस्कृतीसाठी ओळखला जातो. 

आज या भागात रस्ते, वीज, मोबाईल आणि दळणवळणाच्या अनेक सुविधा उपलब्ध आहेत; पण सुमारे ऐंशी वर्षांपूर्वीची परिस्थिती याच्या अगदी विरुद्ध होती. गावोगावी जाण्यासाठी डोंगरवाटा होत्या. बैलगाडी आणि पायपीट हेच प्रवासाचे प्रमुख साधन होते. शिक्षणाची साधने नव्हती, बाजारपेठा दूर होत्या आणि सरकारी कार्यालयांपर्यंत पोहोचणेही सामान्य माणसासाठी कठीण होते.

अशा काळात मंदोशी (जावळेवाडी) या दुर्गम आदिवासी गावातून एक असा माणूस उदयास आला, ज्याने केवळ आपल्या मेहनतीच्या आणि धाडसाच्या बळावर पंचवीस वर्षे कोळशाचा व्यापार केला. त्या व्यापारातून शेती, पशुपालन, समाजसेवा आणि दानशूरपणाचा आदर्श निर्माण केला. त्या असामान्य व्यक्तिमत्त्वाचे नाव म्हणजे कै. काळू रामजी गोडे.

आजच्या काळात उद्योग सुरू करण्यासाठी भांडवल, शिक्षण, बँका, तंत्रज्ञान आणि सरकारी योजना उपलब्ध आहेत. मात्र सन १९४५ मध्ये या सर्व गोष्टींचा अभाव असताना एका अशिक्षित ग्रामीण माणसाने शासनाकडून आवश्यक परवाना मिळवून जंगलातील लाकडापासून कोळसा तयार करण्याचा उद्योग उभारणे ही सामान्य गोष्ट नव्हती. म्हणूनच काळू रामजी गोडे यांचे जीवन हे केवळ एका व्यक्तीचे चरित्र नसून ग्रामीण उद्योजकतेचा प्रेरणादायी इतिहास आहे.

मूळ गाव आणि कुटुंबाची पार्श्वभूमी

काळू रामजी गोडे यांचे मूळ गाव जुन्नर तालुक्यातील तळेरान. मात्र त्यांच्या पूर्वजांनी उपजीविकेच्या शोधात सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या मंदोशी (जावळेवाडी) येथे स्थलांतर केले. त्या काळात या भागात दळणवळणाची साधने नव्हती. दाट जंगल आणि वन्यजीवांच्या सान्निध्यात लोक अत्यंत कष्टाचे जीवन जगत होते.

शेती ही पूर्णपणे पावसावर अवलंबून होती. उत्पन्न मर्यादित होते. त्यामुळे अनेकांना जंगलातील उपलब्ध साधनसंपत्तीवर अवलंबून राहावे लागत असे. अशा परिस्थितीत काळू गोडे लहानाचे मोठे झाले. औपचारिक शिक्षणाची संधी त्यांना मिळाली नाही; परंतु निरीक्षणशक्ती, व्यवहारज्ञान, मेहनत आणि दूरदृष्टी यांची त्यांना विलक्षण देणगी लाभली होती.

धाडसी निर्णय : कोळशाच्या व्यापाराची सुरुवात

सन १९४५. भारत अजूनही इंग्रजांच्या अधिपत्याखाली होता. सरकारी परवाने मिळवणे हे सुशिक्षित लोकांनाही अवघड वाटत असताना काळू गोडे यांनी जंगलातील लाकडापासून कोळसा तयार करण्यासाठी आवश्यक सरकारी परवाना मिळवला.

आजही हा प्रसंग आश्चर्यचकित करणारा आहे. कारण त्यांना व्यवसायाचा कोणताही पूर्वानुभव नव्हता. मोठे भांडवल नव्हते. आधुनिक साधने नव्हती. तरीही त्यांनी धाडसाने हा उद्योग सुरू केला.

त्यांच्या या निर्णयामागे एकच विचार होता. कष्ट करण्याची तयारी असेल, तर जंगलही संपत्ती निर्माण करू शकते.

जंगल म्हणजेच संपत्ती

त्या काळात पश्चिम भागातील जंगल अत्यंत दाट होते. अनेक ठिकाणी सूर्यप्रकाशही जमिनीपर्यंत पोहोचत नसे. शासनाच्या नियमांनुसार परवानगी मिळालेल्या भागातील लाकूड वापरून कोळसा तयार केला जाई.

काळू गोडे यांनी या नैसर्गिक संपत्तीचे आर्थिक मूल्य ओळखले. त्यांनी जंगलातील लाकडाचे रूपांतर बाजारात मागणी असलेल्या कोळशात करण्याचा मार्ग निवडला. हा निर्णय त्या काळासाठी अत्यंत दूरदृष्टीचा होता.

कोळशाची भट्टी : कौशल्य, संयम आणि अनुभव

कोळसा तयार करणे हे अत्यंत कौशल्याचे काम होते. आजच्या वीटभट्ट्यांप्रमाणे मोठ्या आकाराची भट्टी तयार केली जात असे. साधारण पंचवीस बाय पंचवीस फूट क्षेत्रात मोठमोठी लाकडे विशिष्ट पद्धतीने रचली जात. प्रत्येक थरावर माती टाकून पुन्हा लाकडांचा थर रचला जाई. अशा प्रकारे अनेक थर तयार करून संपूर्ण रचना काळजीपूर्वक बंद केली जात असे.

यानंतर भट्टीला नियंत्रित पद्धतीने आग लावली जाई. ही भट्टी सात ते आठ दिवस सतत धुमसत राहायची. या काळात भट्टीतील तापमानावर सतत लक्ष ठेवावे लागे. योग्य वेळी भट्टी उघडली नाही तर सर्व लाकूड राख होण्याची भीती असे, आणि लवकर उघडली तर दर्जेदार कोळसा तयार होत नसे.

म्हणूनच कोळसा तयार करणे हे केवळ मेहनतीचे नव्हे, तर अनुभव आणि कौशल्याचेही काम होते.

भाऊ आणि सोमा तिटकारे यांचे योगदान

कोळशाची भट्टी उभारण्याचे तांत्रिक ज्ञान प्रत्येकाला नसत. नायफड (सरेवाडी) येथील सख्खे बंधू भाऊ तिटकारे आणि सोमा तिटकारे हे या कामातील अनुभवी तज्ज्ञ म्हणून ओळखले जात. भट्टी कशी रचायची, आग कशी नियंत्रित ठेवायची आणि उत्तम दर्जाचा कोळसा कसा तयार करायचा याचे त्यांना विशेष कौशल्य होते.

काळू गोडे यांनी त्यांच्या अनुभवाचा योग्य उपयोग करून घेतला. ठराविक मोबदल्यावर ते भट्टी तयार करण्याचे काम करीत असत. या सहकार्यामुळे काळू गोडे यांच्या उद्योगाला स्थैर्य मिळाले आणि दर्जेदार कोळशामुळे व्यापार वाढत गेला.

कोळशाचा प्रवास : मंदोशी ते कोल्हापूरपर्यंत

भट्टी थंड झाल्यानंतर तयार झालेला कोळसा पोत्यांमध्ये भरला जाई. त्या काळी रस्ते नसल्यामुळे मजूर डोंगरवाटा पार करून ही जड पोती शिरगावपर्यंत खांद्यावर किंवा इतर पारंपरिक साधनांनी वाहून आणत.

शिरगाव येथे कोळशाची पोती ट्रकमध्ये भरली जात आणि तेथून ती कोल्हापूरच्या व्यापाऱ्यांकडे रवाना होत. विशेष म्हणजे, काळू गोडे स्वतः अनेकदा ट्रकसोबत कोल्हापूरपर्यंत जात असत. त्यामुळे व्यापाऱ्यांशी विश्वासाचे संबंध निर्माण झाले आणि त्यांच्या कोळशाला कायमस्वरूपी बाजारपेठ मिळाली.

सन १९४५ ते सन १९७० या जवळपास पंचवीस वर्षांच्या कालावधीत त्यांनी हा व्यापार यशस्वीपणे चालवला. त्या काळात दुर्गम भागातून एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर व्यापार करणारे ते मोजक्या उद्योजकांपैकी एक होते

व्यापारातून आलेली समृद्धी, शेतीतील प्रगती आणि दूरदृष्टी

पंचवीस वर्षे सातत्याने केलेल्या कोळशाच्या व्यापारामुळे काळू रामजी गोडे यांच्या आयुष्यात आर्थिक स्थैर्य आले. त्या काळात बहुतेक लोकांची उपजीविका केवळ पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीवर होती. उत्पन्न कमी, साधने मर्यादित आणि भविष्य अनिश्चित होते. अशा परिस्थितीत काळू गोडे यांनी व्यापारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग केवळ स्वतःच्या सुखासाठी न करता शेती, जमीन आणि पशुधन यामध्ये गुंतवणूक केली.

त्यांच्या दूरदृष्टीमुळेच पुढील अनेक वर्षे त्यांच्या कुटुंबाची आर्थिक भरभराट टिकून राहिली.

फणसाची माची आणि ठाकूर माची येथील जमिनी

कोळशाच्या व्यापारातून मिळालेल्या उत्पन्नातून त्यांनी फणसाची माची आणि ठाकूर माची परिसरात सुपीक जमिनी विकत घेतल्या. त्या काळी जमीन खरेदी करणे ही मोठी गोष्ट मानली जात असे. अनेक जण रोजच्या उदरनिर्वाहासाठी झगडत असताना काळू गोडे यांनी भविष्यातील गरज ओळखून जमिनीमध्ये गुंतवणूक केली.

या जमिनी त्यांनी केवळ विकत घेतल्या नाहीत, तर त्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात सुधारणा केल्या. पडीत जमिनी लागवडीखाली आणल्या. शेतीची उत्पादकता वाढवण्यासाठी सातत्याने मेहनत घेतली. व्यापारातून मिळणारे उत्पन्न आणि शेती यांची त्यांनी सुंदर सांगड घातली.

शेतीबरोबर पशुधनाची उभारणी

शेतीसोबतच त्यांनी पशुपालनालाही मोठे महत्त्व दिले. त्या काळात त्यांच्या गोठ्यात सुमारे २५ म्हशी, २५ ते ३० गायी आणि सहा औतांचे बैल होते.

आजच्या काळातही एवढे मोठे पशुधन एखाद्या शेतकऱ्याकडे असणे अभिमानाची बाब समजली जाते. त्या काळी तर ही संपन्नतेची मोठी निशाणी होती.

सहा औतांचे बैल असल्यामुळे त्यांच्या शेतीची सर्व कामे वेळेवर होत असत. याशिवाय गरज पडल्यास इतरांनाही मदत करता येत असे. त्यामुळे त्यांच्या कष्टाबरोबरच त्यांची व्यवस्थापन क्षमता देखील दिसून येते.

मुंबईहून आणलेली कौले

त्या काळात पश्चिम भागातील जवळजवळ ९९ टक्के घरे गवताच्या छपराची होती. पावसाळ्यात गळती, वाऱ्यात छप्पर उडण्याचा धोका आणि दरवर्षी दुरुस्ती ही सामान्य बाब होती.

परंतु काळू रामजी गोडे यांनी काळाच्या पुढे जाऊन विचार केला.

त्यांनी थेट मुंबईहून कौले मागवून दोन मोठमोठी कौलारू घरे बांधली.

आज ही गोष्ट साधी वाटू शकते; पण त्या काळात दुर्गम जावळेवाडीत मुंबईहून कौले आणणे हे अत्यंत अवघड काम होते. वाहतुकीची साधने मर्यादित असताना इतक्या लांबून बांधकाम साहित्य आणून भक्कम घरे उभारणे ही त्यांच्या दूरदृष्टीची साक्ष आहे.

ही घरे केवळ राहण्यासाठी नव्हती, तर त्या काळातील त्यांच्या आर्थिक प्रगतीचे प्रतीक होती.

व्यापारातून निर्माण झालेले विश्व

काळू गोडे यांच्या जीवनाकडे पाहिले तर एक गोष्ट स्पष्ट दिसते. त्यांनी कमाई केली ती केवळ पैसा साठवण्यासाठी नाही.

कोळशाच्या व्यापारातून मिळालेल्या उत्पन्नाचे त्यांनी रूपांतर जमिनीमध्ये, शेतीमध्ये, पशुधनामध्ये आणि घरामध्ये केले.

यामुळे त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य मिळाले. त्याचबरोबर परिसरातील लोकांमध्ये त्यांची ओळख एक यशस्वी व्यापारी आणि दूरदृष्टी असलेला शेतकरी म्हणून निर्माण झाली.

त्या काळी अनेकांना दोन वेळच्या जेवणाची भ्रांत असताना काळू गोडे यांच्या अंगणात शेतीची समृद्धी, गोठ्यातील पशुधन आणि घरातील भरभराट गुण्यागोविंदाने नांदत होती.

सामाजिक जबाबदारी

आर्थिक प्रगती झाली की अनेक लोक स्वतःपुरतेच विचार करतात. परंतु काळू रामजी गोडे यांच्या बाबतीत नेमके उलटे घडले.

त्यांची संपत्ती वाढली, तशी त्यांची समाजाप्रती असलेली जबाबदारीही वाढत गेली. अडचणीत सापडलेल्या गावकऱ्यांना मदत करणे, गरज पडल्यास स्वतः पुढाकार घेणे आणि संकटात धावून जाणे हा त्यांच्या स्वभावाचा भाग बनला.

याच माणुसकीची प्रचीती पुढील दोन घटनांमधून येते. एका घटनेत त्यांनी शंकर रोकडे यांच्या उद्ध्वस्त झालेल्या शेताचा पाचशे फूट लांबीचा बांध स्वतःच्या मुलांसह पुन्हा उभारला, तर दुसऱ्या घटनेत सिताराम मोहन यांचे गहाण शेत कोणताही मोबदला न घेता परत करून प्रामाणिकपणाचा आदर्श घालून दिला.

माणुसकी, प्रामाणिकपणा आणि समाजसेवेचा आदर्श

कोळशाच्या व्यापारातून काळू रामजी गोडे यांनी संपत्ती मिळवली, पण त्या संपत्तीचा त्यांना कधीही अहंकार झाला नाही. उलट, गावातील एखादा माणूस संकटात सापडला की मदतीसाठी सर्वप्रथम पुढे उभे राहणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली.

त्यांच्या आयुष्यातील अनेक घटना आजही जावळेवाडी, मंदोशी आणि परिसरातील ज्येष्ठ नागरिक आदराने सांगतात. त्या घटनांमध्ये केवळ आर्थिक सामर्थ्य नाही, तर माणुसकी, प्रामाणिकपणा आणि शब्दाला जागणारा स्वभाव दिसून येतो.

शंकर रोकडे यांच्या शेताचा ५०० फूट बांध

एका वर्षी झालेल्या अतिवृष्टीमुळे कै. श्री. शंकर रोकडे यांच्या शेताचा सुमारे ५०० फूट लांबीचा बांध पूर्णपणे वाहून गेला. बांध तुटल्यामुळे शेतातील माती वाहून गेली आणि शेती जवळजवळ उद्ध्वस्त झाली.

त्या काळी जेसीबी, ट्रॅक्टर किंवा आधुनिक यंत्रसामग्री नव्हती. एवढा मोठा बांध पुन्हा उभारणे हे सामान्य शेतकऱ्याच्या आवाक्याबाहेरचे काम होते.

अशा कठीण प्रसंगी शंकर रोकडे यांनी काळू रामजी गोडे यांची भेट घेतली. त्यांनी मनातील वेदना व्यक्त करत विनंती केली,

"काळूदादा, हा बांध आता फक्त तुम्हीच उभा करू शकता. आमचा बांध बांधून द्या. तीन वर्षे आमचे शेत तुम्ही कसा; त्यानंतर आम्हाला परत द्या."»

ही विनंती ऐकताच काळू गोडे यांनी क्षणाचाही विलंब न करता मदतीचा शब्द दिला. संपूर्ण कुटुंब कामाला उतरले.

हा केवळ एका व्यक्तीचा प्रयत्न नव्हता.

काळू गोडे यांच्यासोबत त्यांची मुले मारुती, भीमाजी, उमाजी, कुमाजी, दगडू आणि शंकर ही सर्व कामाला उतरली. त्यांच्याकडे असलेली तीन औते आणि बैलांच्या साहाय्याने मोठ्या प्रमाणावर माती वाहून नेण्याचे काम सुरू झाले.

संपूर्ण कुटुंबाने दिवस-रात्र मेहनत घेतली. अवघ्या एका महिन्याच्या अथक परिश्रमानंतर तो ५०० फूट लांबीचा बांध पुन्हा उभा राहिला.

बांध तयार झाल्यानंतर उद्ध्वस्त झालेली शेती पुन्हा लागवडीयोग्य बनली. एका कुटुंबाचे भविष्य वाचले.

शब्दाला जागणारा माणूस

ठरल्याप्रमाणे काळू गोडे यांनी ते शेत पाच वर्षे कसले.

तीन वर्षांचा कालावधी संपताच त्यांनी कोणताही वाद न घालता, कोणतीही अतिरिक्त मागणी न करता ते शेत पुन्हा शंकर रोकडे यांच्या ताब्यात दिले.

आजच्या काळात जमीन, पैसा किंवा मालमत्तेच्या कारणावरून अनेक वाद निर्माण होतात. परंतु त्या काळी दिलेला शब्द त्यांनी शेवटपर्यंत पाळला. त्यामुळेच गावातील लोक त्यांच्या प्रामाणिकपणाचा आदर्श आजही सांगतात.

सिताराम मोहन यांचे गहाण शेत

काळू गोडे यांच्या माणुसकीची दुसरी घटना तितकीच प्रेरणादायी आहे.

त्या काळात अनेक शेतकरी आर्थिक अडचणीमुळे आपली शेती गहाण ठेवत असत. अशाच परिस्थितीत सिताराम मोहन यांचे शेत काही वर्षे काळू गोडे यांच्याकडे गहाण होते.

काळ लोटला. परिस्थिती बदलली.

सामान्यपणे अशा वेळी गहाण ठेवलेले पैसे परत घेतल्याशिवाय शेत परत केले जात नाही. परंतु काळू गोडे यांनी वेगळाच आदर्श घालून दिला.

त्यांनी गहाणवटीच्या वेळी दिलेले पैसे परत न मागता सिताराम मोहन यांचे शेत पुन्हा त्यांच्या स्वाधीन केले.

हा व्यवहार कायद्याच्या कागदोपत्री नियमांपेक्षा माणुसकीच्या मूल्यांवर उभा होता.

संपत्तीपेक्षा माणूस मोठा

या दोन घटनांमधून काळू रामजी गोडे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा खरा चेहरा दिसून येतो. त्यांच्यासाठी संपत्तीपेक्षा माणूस मोठा होता. पैसा पुन्हा कमावता येतो; पण एखाद्या कुटुंबाचा विश्वास तुटला तर तो पुन्हा मिळवणे कठीण असते, याची त्यांना जाणीव होती.

त्यामुळेच संकटात असलेल्या माणसाला त्यांनी कधीही रिकाम्या हाताने परत पाठवले नाही.

त्यांच्या घराचे दरवाजे गरजूंसाठी सदैव खुले असत. त्यामुळे काळू गोडे हे केवळ यशस्वी व्यापारी नव्हते, तर समाजाच्या सुख-दुःखात सहभागी होणारे लोकनेते होते.

आजही पश्चिम भागातील अनेक ज्येष्ठ नागरिक त्यांच्या नावाचा उल्लेख करताना म्हणतात की,

"काळू गोडे यांच्यासारखी माणसं आता दुर्मिळ झाली आहेत."

त्यांच्या आयुष्यातील या घटना केवळ आठवणी नाहीत, तर पुढील पिढ्यांना माणुसकी, प्रामाणिकपणा आणि सामाजिक बांधिलकीचा संदेश देणारा जिवंत वारसा आहेत.

दानशूर व्यक्तिमत्त्व आणि १९७२ मधील दशक्रियेचा ऐतिहासिक प्रसंग

काळू रामजी गोडे यांनी आपल्या आयुष्यात भरपूर कष्ट केले, व्यापार उभा केला, शेती फुलवली आणि पशुधन वाढवले. पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात मोठा गुण कोणता असेल, तर तो म्हणजे दानशूरपणा.

त्यांच्या दारातून कोणताही गरजू माणूस रिकाम्या हाताने परत गेला, अशी आठवण गावातील ज्येष्ठांना नाही. दुष्काळ असो, संकट असो किंवा एखाद्या कुटुंबावर आलेले दुःख असो, काळू गोडे शक्य ती मदत करत असत. त्या काळी शासनाच्या योजना नव्हत्या, सामाजिक संस्था नव्हत्या. अशा वेळी गावातील सक्षम व्यक्तीच अनेकांसाठी आधार बनत असे. काळू गोडे हे अशाच आधारवडांपैकी एक होते.

दुष्काळात धान्य वाटणारा उदार माणूस

पश्चिम भागात दुष्काळ पडला की परिस्थिती अत्यंत गंभीर होत असे. शेतीचे उत्पादन घटे, रोजगाराची साधने बंद होत आणि अनेक कुटुंबांसमोर उपासमारीचे संकट उभे राहत असे.

अशा वेळी काळू रामजी गोडे यांनी आपल्या घरातील धान्य गरजूंना वाटले. त्यांनी मदतीसाठी आलेल्या लोकांना कधीही निराश केले नाही. त्यांच्यासाठी संपत्तीचा खरा उपयोग म्हणजे गरज पडल्यास समाजाच्या कामी येणे, अशी त्यांची धारणा होती.

१९७२ : आयुष्यातील दुःखद वर्ष

सन १९७२ हे वर्ष महाराष्ट्राच्या इतिहासात भीषण दुष्काळासाठी ओळखले जाते. याच वर्षी काळू रामजी गोडे यांच्या पत्नीचे निधन झाले. त्यांच्या आयुष्यातील हा अत्यंत दुःखद प्रसंग होता.

पण या वैयक्तिक दुःखातही त्यांनी समाजाविषयीची आपली भावना कमी होऊ दिली नाही.

पत्नीच्या दशक्रियेच्या दिवशी त्यांनी असा अन्नदानाचा कार्यक्रम केला की त्याची आठवण आजही पश्चिम भागातील ज्येष्ठ नागरिक विसरू शकत नाहीत.

पाचशे किलो शिऱ्याचा अद्वितीय सोहळा

दशक्रियेच्या दिवशी सुमारे ५०० किलो शिरा तयार करण्यात आला.

या शिऱ्यासाठी जवळजवळ ६० किलो गोडे तेल आणि ३०० किलो गूळ वापरण्यात आला. शिरा तयार झाल्यानंतर त्याचा सुमारे सहा फूट उंच ढीग झाला होता.

त्या काळच्या ग्रामीण परिस्थितीत एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर अन्न तयार करणे ही अत्यंत दुर्मीळ घटना होती. अनेक ज्येष्ठांच्या मते, पश्चिम भागात त्यापूर्वी आणि त्यानंतर इतक्या मोठ्या प्रमाणावर दशक्रियेचे जेवण कधीच झाले नाही.

रस्त्याच्या कामावरील मजूरही जेवणाला आले.

याच काळात मंदोशी–तळेघर रस्ता सुरू होता. हा रस्ता तयार करण्यासाठी भोरगिरी, भिवेगाव, टोकावडे, शिरगाव, मोरोशी, मंदोशी, धामणगाव आणि घोटवडी या गावांतील अनेक मजूर काम करत होते.

दशक्रियेच्या दिवशी या रस्त्याच्या कामावरील मोठ्या संख्येने मजूर जावळेवाडीत आले. त्यांच्यासह परिसरातील असंख्य लोकांनी या भोजनाचा लाभ घेतला.

त्या काळात दुष्काळामुळे दोन वेळचे पोटभर जेवण मिळणेही कठीण झाले होते. त्यामुळे हे भोजन अनेकांसाठी केवळ जेवण नव्हते, तर संकटाच्या काळातील आधार होते.

"आम्ही दोन-दोन, तीन-तीन किलो शिरा फडक्यात बांधून नेला..."

आजही त्या काळातील ज्येष्ठ नागरिक हा प्रसंग आठवताना भावुक होतात.

ते सांगतात.

"त्या दिवशी आम्ही दोन-दोन, तीन-तीन किलो शिरा फडक्यात बांधून घरी नेला होता. आयुष्यात एवढा स्वादिष्ट आणि एवढ्या मोठ्या प्रमाणावरचा शिरा पुन्हा कधीच पाहायला मिळाला नाही."»

हा केवळ एका व्यक्तीचा अनुभव नाही; तर त्या काळातील अनेकांच्या स्मरणात जिवंत असलेली आठवण आहे.

दुःखातही समाजाला अन्नदान

पत्नीच्या निधनाचे दुःख प्रत्येकासाठी असह्य असते. अशा प्रसंगी अनेक जण स्वतःच्या दुःखात हरवून जातात. पण काळू रामजी गोडे यांनी त्या दुःखाचे रूपांतर समाजसेवेत केले.

दशक्रियेच्या निमित्ताने हजारो लोकांना अन्नदान करून त्यांनी आपल्या पत्नीच्या स्मृतीला वेगळ्याच प्रकारे अभिवादन केले.

त्यांच्या दानशूर वृत्तीचा हा प्रसंग आजही पश्चिम भागातील लोक आदराने सांगतात.

पश्चिम भागाच्या स्मरणात कायम राहिलेला दिवस

काळाच्या ओघात अनेक घटना विस्मृतीत जातात. परंतु काही घटना लोकांच्या सामूहिक स्मृतीचा भाग बनतात.

काळू रामजी गोडे यांच्या पत्नीच्या दशक्रियेचा हा सोहळा अशीच एक घटना आहे.

ज्यांनी तो दिवस पाहिला, ते आजही सांगतात की, "असे जेवण त्या काळात पश्चिम भागात यापूर्वी कधी झाले नव्हते आणि त्यानंतरही झाले नाही."

ही आठवण केवळ भोजनाची नाही; तर संकटाच्या काळात समाजाला आधार देणाऱ्या एका मोठ्या मनाच्या माणसाची आहे.

कोळशाच्या व्यापारातून दुग्धव्यवसायाकडे... आणि एका युगाचा प्रेरणादायी वारसा

जवळपास पंचवीस वर्षे कोळशाच्या व्यापारात यश मिळवल्यानंतर काळू रामजी गोडे यांचे वय वाढू लागले. जंगलातील भट्ट्या उभारणे, डोंगरदऱ्यांतून फिरणे आणि व्यापाराची धावपळ करणे पूर्वीइतके शक्य राहिले नाही. त्यामुळे त्यांनी हळूहळू कोळशाचा व्यापार बंद करण्याचा निर्णय घेतला.

हा निर्णय त्यांच्या आयुष्यातील आणखी एका परिवर्तनाची सुरुवात ठरला.

दुग्धव्यवसायाकडे नवे पाऊल

त्या काळात पश्चिम भागात सहकार चळवळीची सुरुवात होत होती. डेहणे आदिवासी दूध उत्पादक संस्थेची स्थापना झाली आणि शेतकऱ्यांना दूध विक्रीसाठी एक नवा मार्ग उपलब्ध झाला.

काळू रामजी गोडे यांनी परिस्थितीचा अचूक अंदाज घेतला. त्यांनी कोळशाच्या व्यापारातून उभे केलेले पशुधन आता दुग्धव्यवसायासाठी वापरले.

त्यांची मुलेही या कामात सहभागी झाली. संपूर्ण कुटुंबाने दूध व्यवसायाला नवे रूप दिले.

एकट्या घरातून २०० लिटर दूध

त्या काळात त्यांच्या गोठ्यातील पशुधन इतके मोठे होते की एकट्या काळू रामजी गोडे यांच्या घरातून दररोज सुमारे २०० लिटर दूध डेहणे आदिवासी दूध उत्पादक संस्थेला पुरवले जात असे. 

आजही हा आकडा मोठा मानला जातो. त्या काळी तर तो संपूर्ण पश्चिम भागात चर्चेचा विषय होता. सन 1973 मध्ये पहिल्या पंचवार्षिक मध्ये डेहणे आदिवासी दूध उत्पादक व विविध कार्यकारी संस्थेचे ते संचालक होते.

कोळशाच्या व्यापारातून उभी केलेली संपत्ती त्यांनी दुग्धव्यवसायात रूपांतरित केली आणि पुन्हा एकदा आपल्या दूरदृष्टीची प्रचिती दिली.

पश्चिम भागातील संपन्न व्यक्तिमत्त्व

त्या काळात अनेक कुटुंबे गरिबीत जीवन जगत होती. दोन वेळच्या अन्नाची भ्रांत असलेल्या काळात काळू रामजी गोडे यांच्या घरी मात्र शेती, पशुधन आणि व्यापार यांची समृद्धी गुण्यागोविंदाने नांदत होती.

म्हणूनच त्या काळात त्यांची ओळख पश्चिम भागातील सर्वात श्रीमंत आणि यशस्वी व्यक्तींपैकी एक अशी होती.

पण त्यांच्या श्रीमंतीची खरी ओळख संपत्ती नव्हती. त्यांची खरी ओळख होती. कष्ट, प्रामाणिकपणा, शब्दाला जागणारा स्वभाव, दानशूर वृत्ती आणि समाजासाठी जगण्याची तयारी.

काळू रामजी गोडे यांच्या जीवनातून मिळणारा संदेश

काळू रामजी गोडे यांचे जीवन अनेक गोष्टी शिकवून जाते.

शिक्षण नसले तरी जिद्द असेल तर यश मिळू शकते.

दुर्गम भागात राहूनही उद्योग उभा करता येतो.

व्यापारातून मिळालेली संपत्ती समाजाच्या उपयोगी पडली पाहिजे.

प्रामाणिकपणा हीच सर्वात मोठी संपत्ती आहे.

संकटात माणसाच्या पाठीशी उभे राहणे हेच खरे समाजकारण आहे.

त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक प्रसंग हा पुढील पिढीसाठी प्रेरणादायी आहे.  

आजचा काळ आधुनिक तंत्रज्ञानाचा आहे. शिक्षणाच्या असंख्य संधी आहेत. बँका आहेत, सरकारी योजना आहेत, रस्ते आहेत, वाहने आहेत आणि माहिती एका क्षणात उपलब्ध होते.

तरीही अनेक तरुण रोजगाराच्या शोधात शहरांकडे धाव घेतात. अनेकदा नोकरीच हा एकमेव पर्याय आहे, अशी मानसिकता दिसून येते.

परंतु याच्या अनेक दशकांपूर्वी, सन १९४५ मध्ये, कोणतेही औपचारिक शिक्षण नसलेला, कोणताही औद्योगिक अनुभव नसलेला आणि सह्याद्रीच्या दुर्गम आदिवासी भागात राहणारा एक माणूस शासनाकडून परवाना मिळवतो; जंगलातील लाकडापासून कोळसा तयार करतो; तो कोल्हापूरपर्यंत विकतो; व्यापारातून शेती, जमीन, पशुधन आणि दुग्धव्यवसाय उभा करतो; समाजासाठी धान्य वाटतो; संकटात असलेल्या शेतकऱ्यांचे संसार उभे करतो आणि हजारो लोकांना अन्नदान करतो ही गोष्ट आजही आश्चर्यचकित करणारी आहे.

कै. श्री. काळू रामजी गोडे यांचे जीवन हे केवळ एका यशस्वी व्यापाऱ्याचे चरित्र नाही. ते खेड तालुक्याच्या पश्चिम भागातील ग्रामीण उद्योजकतेचा, सामाजिक बांधिलकीचा आणि माणुसकीचा जिवंत इतिहास आहे.

अशा या कर्तृत्ववान, दूरदृष्टी असलेल्या आणि समाजासाठी आयुष्य वेचणाऱ्या अवलियाला विनम्र अभिवादन.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)