महाराष्ट्राच्या राजकारणातला दादा
महाराष्ट्राच्या राजकारणात “दादा” हे नाव उच्चारताच जे व्यक्तिमत्त्व सर्वप्रथम डोळ्यासमोर येते, ते म्हणजे अजितदादा पवार.
उपमुख्यमंत्री, अर्थमंत्री, जलसंपदा मंत्री अशा विविध जबाबदाऱ्या त्यांनी समर्थपणे पार पाडल्या.
हा लेख अजितदादा पवार यांचा लहानपणापासून ते आजपर्यंतचा संपूर्ण जीवनप्रवास, राजकीय वाटचाल, संघर्ष, वाद, यश-अपयश आणि योगदान यांचा सविस्तर आढावा घेतो.
अजितदादा पवार यांचे बालपण व कौटुंबिक पार्श्वभूमी
राजकीय वातावरणात वाढ झाल्यामुळे लहानपणापासूनच समाजकारण, शेती, ग्रामीण प्रश्न आणि प्रशासन यांची त्यांना जवळून ओळख मिळाली.
त्यांचे वडील अनंतराव पवार हे शेतकरी होते. त्यामुळे ग्रामीण जीवन, शेतकऱ्यांचे प्रश्न, पाणीटंचाई, दुष्काळ यांचा अनुभव अजितदादांनी अगदी लहान वयात घेतला. पुढे याच अनुभवाचा प्रभाव त्यांच्या राजकारणात स्पष्टपणे दिसून येतो.
शिक्षण आणि व्यक्तिमत्त्व
अजितदादा पवार यांनी पुणे विद्यापीठातून सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातून पदवीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले.
ते स्वभावाने थेट बोलणारे, स्पष्ट मत मांडणारे, शिस्तप्रिय, प्रशासनावर पकड असणारेअसे व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जात होते.
कारकीर्द सुरुवात
अजित पवार यांनी १९८२ साली राजकारणात प्रवेश केला. त्याचवर्षी सहकारी साखर कारखान्याच्या संचालक मंडळावर त्यांची निवड झाली.
पुणे जिल्हा सहकारी बँकेच्या अध्यक्षपदी १९९१ साली त्यांची निवड झाली. १६ वर्ष ते त्या पदावर होते.
लोक प्रतिनिधित्व
१९९१ साली पहिल्यांदा अजित पवार बारामतीमधून लोकसभेवर निवडून गेले, नंतर काका शरद पवार यांच्यासाठी त्यांनी खासदारकीचा राजीनामा दिला.
त्यानंतर शरद पवार पी.व्ही. नरसिंहराव सरकारमध्ये संरक्षणमंत्री झाले.
अजित पवार त्यानंतर १९९५, १९९९, २००४, २००९, २०१४, २०१९, २०२४ असे सलग सात वेळा ते विधानसभेवर आमदार म्हणून निवडून गेले.
महाराष्ट्राच्या विलासराव देशमुख सरकारमध्ये त्यांना बढती देऊन कॅबिनेट मंत्रिपद देण्यात आले. ऑक्टोंबर १९९९ ते डिसेंबर २००३ पर्यंत जलसंपदा खाते त्यांच्याकडे होते. डिसेंबर २००३ ते ऑक्टोंबर २००४ या काळात त्यांच्याकडे ग्रामीण विकास खात्याचा अतिरिक्त कार्यभार देण्यात आला.
२००४ साली आघाडी सरकार (कॉंग्रस + राष्ट्रवादी काँग्रेस + इतर) पुन्हा सत्तेवर आले, तेव्हा जलसंपदा खाते त्यांच्याकडे होते.
२००४ साली ते पुण्याचे जिल्ह्याचे पालकमंत्री झाले. २०१४ पर्यंत राज्यात काँग्रेस-राष्ट्रवादीचे सरकार होते तोपर्यंत ते पुण्याचे पालकमंत्री होते.
संसदीय राजकारण
लोकसभा सदस्य:
जून १९९१ ते सप्टेंबर,१९९१
पी.व्ही. नरसिंहराव यांच्या विनंतीनुसार शरद पवार हे केंद्र सरकारमध्ये संरक्षणमंत्री झाले. शरद पवार यांच्यासाठी अजित पवार यांनी खासदारकीचा राजीनामा दिला.
विधानसभा सदस्य :
सन १९९१ ते सन १९९५
सन १९९५ ते सन १९९९
सन १९९९ ते सन २००४
सन २००४ ते सन २००९
सन २००९ ते सन २०१४
सन २०१४ ते सन २०१९
सन २०१९ ते सन २०२४
सन २०२४ ते 28/01/2026
मंत्रीपदे
राज्यमंत्री:
कृषी, फलोत्पादन आणि उर्जा
सन. १९९१ ते नोव्हेंबर सन. १९९२.
जलसंधारण, ऊर्जा व नियोजन
नोव्हेंबर,१९९२ ते फेब्रुवारी,१९९३.
मंत्री
पाटबंधारे कृष्णा खोरे व कोकण पाटबंधारे ही महामंडळे,
फलोत्पादन
ऑक्टोबर १९९९ ते जुलै २००४.
ग्रामविकास, पाणीपुरवठा व स्वच्छता, पाटबंधारे कृष्णा खोरे व कोकण पाटबंधारे ही महामंडळे
जुलै २००४ ते नोव्हेंबर २००४.
जलसंपदा कृष्णा खोरे व कोकण पाटबंधारे ही महामंडळे वगळून
लाभक्षेत्र विकास, पाणीपुरवठा व स्वच्छता
नोव्हेंबर, २००४ ते नोव्हेंबर २००९.
जलसंपदा कृष्णा खोरे व कोंकण पाटबंधारे ही महामंडळे वगळून,
ऊर्जा
नोव्हेंबर २००९ ते नोव्हेंबर २०१०.
उपमुख्यमंत्री पद
उप मुख्यमंत्री,
वित्त व नियोजन,
ऊर्जा
नोव्हेंबर २०१० ते सप्टेंबर २०१२.
उप मुख्यमंत्री
वित्त व नियोजन, ऊर्जा
डिसेंबर २०१२ ते सप्टेंबर २०१४.
उप मुख्यमंत्री
२३ नोव्हेंबर २०१९ ते २४ नोव्हेंबर २०१९
३ दिवस (सुमारे ७२ ते 80 तास)
उप मुख्यमंत्री
डिसेंबर २०१९ जुलै २०२२
उप मुख्यमंत्री
जुलै २०२३ मध्ये त्यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेसमधून बाहेर पडत 'महायुती' सरकारमध्ये उपमुख्यमंत्री म्हणून शपथ घेतली.
अर्थमंत्री
अन्य पदे
विश्वस्त :
विद्या प्रतिष्ठान, बारामती
संचालकः
छत्रपती शिक्षण संस्था, भवानीनगर, ता.इंदापूर, जिल्हा, पुणे
रयत शिक्षण संस्था, सातारा
अध्यक्ष :
पुणे जिल्हा शिक्षण मंडळ. सप्टेंबर इ.स. २००६ पासून
सहकार
संचालक:
वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, पुणे
श्री. छत्रपती सहकारी साखर कारखाना, भवानीनगर, जि. पुणे
माळेगांव सहकारी साखर कारखाना, जिल्हा पुणे
सोमेश्र्वर सहकारी साखर कारखाना, जिल्हा पुणे
पुणे जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक, पुणे
महाराष्ट्र राज्य सहकारी दूध उत्पादक संघ, पुणे
माजी संचालक
महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँक, मुंबई
महाराष्ट्र राज्य सहकारी साखर कारखाना संघ, मुंबई
महानंद
अध्यक्ष :
पुणे जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक मार्च इ.स. १९९१ ते ऑगस्ट इ.स. १९९१ व डिसेंबर इ.स. १९९४ ते डिसेंबर इ.स. १९९८
महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँक – डिसेंबर, इ.स. १९९८ ते ऑक्टोबर, इ.स. १९९९
क्रीडा
अध्यक्ष :
महाराष्ट्र राज्य कबड्डी असोसिएशन सप्टेंबर इ.स. २००५ ते मार्च २०१३
महाराष्ट्र राज्य खो-खो असोसिएशन ऑगस्ट ,इ.स. २००६ पासून जाने 2026
महाराष्ट्र ऑलिम्पिक असोसिएशन मार्च २०१३ ते 28 जानेवारी 2026
मंत्रीपद आणि प्रशासनातील पकड
अजितदादा पवार यांनी विविध खात्यांची जबाबदारी सांभाळली आहे:
महाराष्ट्रातील पाणीप्रश्न, धरणे, कालवे, सिंचन प्रकल्प यामध्ये त्यांचा मोठा वाटा आहे.
दुष्काळी भागात पाणी पोहोचवणे
सिंचन क्षमता वाढवणे
कालवा व्यवस्थापन
यावर त्यांनी भर दिला.
राज्याचा अर्थसंकल्प सादर करताना त्यांनी
विकासाभिमुख धोरण
ग्रामीण व कृषी क्षेत्राला प्राधान्य
पायाभूत सुविधा
यावर लक्ष केंद्रित केले.
उपमुख्यमंत्री म्हणून भूमिका
अजितदादा पवार हे महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री म्हणून अनेक वेळा कार्यरत राहिले आहेत. या काळात त्यांनी
प्रशासनावर मजबूत नियंत्रण
निर्णयक्षम नेतृत्व
संकट काळात कठोर भूमिका
यामुळे स्वतःची वेगळी छाप सोडली.
विशेषतः
दुष्काळ
शेतकरी कर्जमाफी
कोविड काळातील प्रशासन
या मुद्द्यांवर त्यांची भूमिका चर्चेत राहिली.
पक्षीय राजकारण आणि सत्तासंघर्ष
अजितदादा पवार यांचा राजकीय प्रवास हा सत्तासंघर्षांनी आणि धक्कादायक निर्णयांनी भरलेला आहे.
राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील भूमिका
ते दीर्घकाळ राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे प्रमुख नेते राहिले. पक्ष संघटन, निवडणूक रणनीती आणि सत्ता स्थापनेत त्यांचा मोलाचा वाटा राहिला.
अजितदादा पवार यांच्या आयुष्यातील २०१९ ते २०२४ हा कालखंड महाराष्ट्राच्या राजकारणातील अत्यंत नाट्यमय टप्पा आहे. या काळातील सत्तासंघर्षाचा सविस्तर आढावा तुमच्या लेखात खालीलप्रमाणे जोडता येईल:
राजकीय सत्तासंघर्ष आणि नाट्यमय वळणे
२०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीनंतर महाराष्ट्राच्या राजकारणात जे अभूतपूर्व बदल झाले, त्याचे केंद्रस्थानी अजितदादा पवार होते.
१. पहाटेचा शपथविधी २३ नोव्हेंबर २०१९
निवडणुकीनंतर युतीमध्ये फूट पडली आणि सत्तास्थापनेचा पेच निर्माण झाला. अशा वेळी अजितदादांनी अचानक भाजपसोबत जाण्याचा निर्णय घेतला.
२३ नोव्हेंबर २०१९ च्या पहाटे त्यांनी देवेंद्र फडणवीस यांच्यासोबत उपमुख्यमंत्री पदाची शपथ घेतली. मात्र, हे सरकार अवघे ८० तास टिकले आणि पुरेशा आमदारांच्या पाठिंब्याअभावी त्यांना राजीनामा द्यावा लागला.
२. महाविकास आघाडीत पुनरागमन:
पहाटेच्या शपथविधीच्या नाट्यानंतर अजितदादा पुन्हा राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये परतले. महाविकास आघाडी (शिवसेना-काँग्रेस-राष्ट्रवादी) सत्तेवर आल्यावर ३० डिसेंबर २०१९ रोजी त्यांनी पुन्हा उपमुख्यमंत्री आणि अर्थमंत्री म्हणून शपथ घेतली.
अडीच वर्षे त्यांनी प्रशासनावर आपली मजबूत पकड ठेवली आणि कोविड संकटकाळात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
३. सत्तेतील बदल आणि महायुती'मध्ये प्रवेश २ जुलै २०२३
२०२२ मध्ये शिवसेनेत फूट पडल्यानंतर महाविकास आघाडी सरकार कोसळले. त्यानंतर वर्षभराने, २ जुलै २०२३ रोजी अजितदादांनी पुन्हा एकदा मोठा राजकीय निर्णय घेतला.
राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या अनेक वरिष्ठ नेत्यांसह आणि बहुसंख्य आमदारांसह ते शिंदे-फडणवीस सरकारमध्ये (महायुती) सामील झाले आणि त्यांनी पाचव्यांदा उपमुख्यमंत्री पदाची शपथ घेतली.
४. पक्षावरील दावा आणि निवडणूक आयोगाचा निकाल:
या निर्णयामुळे राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षात उभी फूट पडली. अजितदादांनी पक्षाचे नाव आणि चिन्हावर (घड्याळ) दावा ठोकला.
प्रदीर्घ कायदेशीर लढाईनंतर निवडणूक आयोगाने अजित पवार यांच्या गटालाच 'मूळ राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष' म्हणून मान्यता दिली, जे त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील मोठे यश मानले जाते.
५. २०२४ च्या लोकसभा आणि विधानसभा निवडणुका:
२०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत बारामती मतदारसंघातून त्यांच्या पत्नी सुनेत्रा पवार आणि बहीण सुप्रिया सुळे यांच्यात झालेली लढत संपूर्ण देशात चर्चेचा विषय ठरली.
त्यानंतर २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीतही त्यांनी महायुतीचे प्रमुख नेते म्हणून महत्त्वाची धुरा सांभाळली.
नेतृत्वशैली
अजितदादा पवार यांची नेतृत्वशैली ही
प्रशासकीय, परिणामकारक,थेट आदेश देणारी अशी होती.
ते अधिक भाषणबाजीपेक्षा कामावर भर देणारे नेते म्हणून ओळखले जात. अधिकारी वर्गावर त्यांची पकड मजबूत होती.
सामाजिक व विकासात्मक योगदान
ग्रामीण रस्ते
पाणीपुरवठा योजना
शेतीसाठी वीज
सहकार क्षेत्राचा विकास
या क्षेत्रांत अजितदादा पवार यांचे योगदान महत्त्वाचे होते.
बारामती परिसराचा विकास हे त्यांचे प्रमुख कामगिरी क्षेत्र मानले जाते.
अजितदादा पवार यांचे राजकीय महत्त्व
अजितदादा पवार हे महाराष्ट्राच्या सत्ताकारणातील किंगमेकर,अनुभवी प्रशासक,प्रभावी रणनीतीकार म्हणून ओळखले जात होते.
राजकारणातील चढ-उतार, वाद, संघर्ष यावर मात करत त्यांनी स्वतःला टिकवून ठेवले, हीच त्यांची मोठी ताकद होती.
मृत्यू
बारामती तालुक्यात होणाऱ्या आगामी जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणुकांच्या प्रचारासाठी अजित पवार यांच्या चार जाहीर सभांचे आयोजन करण्यात आले होते.
या सभांसाठी २८ जानेवारी २०२६ रोजी मुंबईहून बारामतीकडे VTSSK क्रमांकाच्या, LJ45 प्रकारच्या चार्टर विमानाने प्रवास करत असताना बारामती विमानतळावर लँडिंगच्या वेळी सकाळी ८: ४६ वाजता अपघात घडला.
या विमानात अजितदादा पवार यांच्यासह चार जण होते. अजित दादा पवार यांच्यासह विमानातील सर्वजण मृत्युमुखी पडले.
निष्कर्ष
अजितदादा पवार यांचा जीवनप्रवास हा संघर्ष, सत्ता, निर्णयक्षमता आणि सातत्य यांचा संगम आहे. ते आवडोत किंवा न आवडोत, पण महाराष्ट्राच्या राजकारणात त्यांचे स्थान दुर्लक्षित करता येणार नाही.
ते लोकप्रियतेपेक्षा कार्यक्षमतेला प्राधान्य देणारे नेते होते, ही बाब त्यांच्या संपूर्ण राजकीय वाटचालीत सातत्याने दिसून येते.
अजितदादा पवार हे केवळ पदांमुळे नव्हे, तर निर्णयक्षमतेमुळे महाराष्ट्राच्या राजकारणात लक्षात राहणारे व्यक्तिमत्त्व होते.
त्यांच्या कार्यशैलीने समर्थकांइतकेच विरोधकही प्रभावित झाले. सत्ता, संघर्ष आणि प्रशासन यांचा समतोल साधत त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.
त्यांचा प्रवास हा ग्रामीण महाराष्ट्राच्या प्रश्नांशी जोडलेला होता.
त्यांनी त्यांच्या राजकीय कालखंडात अनेक कार्यकर्ते घडवले. पक्ष मजबूत केला. त्यांच्या जाण्याने पक्षाचीच नव्हे तर संपूर्ण महाराष्ट्राची अपरिमित हानी झाली आहे.
रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान)
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा