प्रस्तावना
खेड्यांतून शहरांकडे होत असलेला तरुणांचा स्थलांतर प्रवाह हा आज महाराष्ट्रातील अत्यंत महत्त्वाचा सामाजिक-आर्थिक ज्वलंत प्रश्न आहे.
शतकानुशतके भारताची खरी ताकद ही त्याच्या खेड्यांत दडलेली आहे. परंतु औद्योगिकीकरण, शैक्षणिक संधींचा अभाव, शेतीतील अनिश्चितता, मूलभूत सुविधांची कमतरता, दळणवळणाच्या अपुऱ्या सुविधा या कारणामुळे खेड्यातील तरुण शहरांकडे नोकरी, शिक्षण आणि जीवनमान उंचावण्याच्या आशेने मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर करतात.
परिणामी शहरांमध्ये गर्दी, प्रदूषण, बेरोजगारी, झोपडपट्ट्या, पायाभूत सुविधांवरील ताण वाढतो, तर खेड्यांतून कार्यक्षम मनुष्यबळ कमी होते.
या परिस्थितीला रोखण्यासाठी खेड्यांचा सर्वांगीण, नियोजित आणि आधुनिक विकास अत्यावश्यक आहे.
१) ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे बळकटीकरण
(अ) शेतीचे आधुनिकीकरण
- आधुनिक शेती तंत्रज्ञान, स्मार्ट शेती,
- ठिबक सिंचन, ड्रोन-स्प्रे, मृदा परीक्षण सुविधा.
- शाश्वत शेती पद्धती – सेंद्रिय शेती, पीक फेरपालट, नैसर्गिक शेती
- शेतमाल प्रक्रिया उद्योग – जॅम, जेली, दुग्धजन्य पदार्थ, मसाले, हळद-प्रक्रिया केंद्र
- शेतकऱ्यांना थेट बाजार – फार्म टू मार्केट मॉडेल, ई-नेम, शेतकरी उत्पादक कंपनी
(आ) पूरक व्यवसायाला चालना
- दुग्धव्यवसाय
- कुक्कुटपालन
- बकरी पालन
- मत्स्यव्यवसाय
- रेशीम आणि मधुमक्षिका पालन
हे पूरक व्यवसाय ग्रामीण उत्पन्नात मोठी वाढ करतात.
शासन या वरील योजना राबविण्यासाठी, कृषी सेवक, कृषी सहाय्यक, कृषी पर्यवेक्षक, मंडल कृषी अधिकारी, पशुधन पर्यवेक्षक, पशुधन विकास अधिकारी, तलाठी, ग्रामसेवक, मंडलाधिकारी इत्यादी लोक खेडेगावांच्या दिमतीला तैनात केले आहेत.
असे असतानाही खेडेगावांचा विकास का होत नाही? खेडेगावातील तरुण शहराकडे का जातो याबाबत शासन मात्र उदासीन आहे.
२) ग्रामीण उद्योग उभारणी
(अ) सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग (MSME)
- खाद्यप्रक्रिया
- बांबू-आधारित उद्योग
- हस्तकला, हातमाग उद्योग
- सुतारकाम, लोहारकाम, विणकाम
- रेडिमेड कपडे उद्योग
सरकारकडून स्टार्टअप इंडिया, PMEGP, मुद्रा कर्ज योजना यांचा वापर करून खेड्यांत उद्योग स्थापन करता येतात.
(आ) ग्रामीण BPO आणि डिजिटल सेवा केंद्र
- खेड्यांत इंटरनेट व संगणक उपलब्ध झाल्यामुळे डेटा एन्ट्री, कॉल सेंटर, डिजिटल मार्केटिंगसारखे उद्योग ग्रामीण पातळीवर शक्य झाले आहेत.
- यामुळे तरुणांना गाव सोडण्याची गरज राहत नाही.
३) शिक्षण आणि कौशल्य विकास
(अ) दर्जेदार शाळा
- खेड्यातील शाळांमध्ये प्रयोगशाळा, संगणककक्ष, ग्रंथालय आणि प्रशिक्षित शिक्षक असणे आवश्यक.
(आ) कौशल्य प्रशिक्षण केंद्रे
- इलेक्ट्रिशियन, प्लंबर, वेल्डर, टेलरिंग, कम्प्यूटर हार्डवेअर
- डिजिटल स्किल्स – ग्राफिक डिझायनिंग, व्हिडिओ एडिटिंग, कोडिंग
- कृषी-तंत्रज्ञानात कौशल्य
कौशल्यावर आधारित शिक्षणामुळे तरुण तातडीने रोजगारक्षम होतात.
४) ग्रामीण पायाभूत सुविधा विकास
(अ) रस्ते व वाहतूक
- सर्व ऋतूंमध्ये चालू राहणारे पक्के रस्ते
- गावापर्यंत सार्वजनिक वाहतूक आणि जोडमार्ग
(आ) पाणीपुरवठा आणि स्वच्छता
- शुद्ध पिण्याचे पाणी
- सांडपाण्याची शास्त्रशुद्ध विल्हेवाट
- स्वच्छ भारत अभियानाचे कायमस्वरूपी नियोजन
(इ) आरोग्य सुविधा
- प्राथमिक आरोग्य केंद्रे अत्याधुनिक करणे
- डॉक्टर, नर्सिंग, ऍम्ब्युलन्स उपलब्धता.
- टेलिमेडिसिन सुविधा
(ई) डिजिटल कनेक्टिव्हिटी
- हाय-स्पीड इंटरनेट
- वाय-फाय झोन
- ई-ग्रामीण सेवा.
५) सामाजिक व सांस्कृतिक विकास
(अ) महिलांचे सक्षमीकरण
- स्वयंसहाय्यता गट
- महिला बचत गट
- लघुउद्योग प्रशिक्षण
- महिला उद्योजकता प्रोत्साहन
(आ) मनोरंजन व क्रीडा साधनं
- क्रीडांगण, वाचनालय, सांस्कृतिक केंद्र
- युवक मंडळाची सक्रियता
६) शासनाच्या योजनांचे प्रभावी अंमलबजावणी
(अ) ग्रामसभा पारदर्शक आणि सक्षम
- वार्षिक विकास आराखडा
- निधीचा पारदर्शक वापर
- ग्रामपंचायत डिजिटल बनवणे
(आ) लोकसहभाग आणि सहकार्य
- गावकरी, प्रशासन, स्वयंसेवी संस्था एकत्र आल्यास विकासाचा वेग वाढतो.
७) रोजगारनिर्मिती ही स्थलांतर रोखण्याची किल्ली
तरुण शहरांकडे जातात कारण त्यांना गावात रोजगार दिसत नाही.
म्हणूनच –
- ग्रामीण उद्योग
- सेवा क्षेत्र
- शेती-पूरक व्यवसाय
- पर्यटन
या सर्व क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्माण केल्यास गाव सोडण्याची गरजच भासणार नाही.
त्यांना जर योग्य मार्गदर्शन मिळाले तर बऱ्यापैकी खेडेगावात रोजगार निर्मिती होऊ शकते. परंतु मार्गदर्शना अभावी अनेक पर्याय करता येण्यासारखे असूनही तसे प्रयत्न होताना दिसत नाहीत.
निष्कर्ष
खेड्यांचा सर्वांगीण विकास हा केवळ रस्ते-पाणीपुरवठा यापुरता मर्यादित नसून, आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिक, तांत्रिक, सांस्कृतिक आणि स्वयंपूर्णतेचा आहे.
गावातही शहरां इतक्याच संधी उपलब्ध झाल्या तर तरुणांचे शहरांकडे जाणे आपोआप कमी होईल.
सर्वांगीण विकासाचे तत्त्व लागू करत आधुनिक, आत्मनिर्भर आणि तंत्रज्ञानप्रधान खेडी निर्माण केली तर भारताचा विकास खऱ्या अर्थाने साध्य होईल. पण ते करणार कोण? हा प्रश्न मात्र अजूनही अनुत्तरीत आहे.
गावांचा सर्वांगीण विकास हा केवळ पायाभूत सुविधांपुरता मर्यादित नसून, आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिक, तांत्रिक व सांस्कृतिक उन्नतीचा आहे.
शाश्वत विकासावर आधारित, तंत्रज्ञानासोबत ग्रामीण संस्कृती जपणारी ग्रामव्यवस्था घडली, तर तरुणांचा शहराकडे होणारा स्थलांतर प्रवाह आपोआप कमी होईल.
हे परिवर्तन साधण्यासाठी शासन, प्रशासन आणि ग्रामजन यांचे सक्रिय सहकार्य अत्यावश्यक आहे.”
ग्रामीण संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा