तळपेवाडीच्या मातीत घडलेलं बालपण
सुदाम यांचा जन्म त्यांच्या आईच्या माहेरी, तळपेवाडी येथे झाला. आई साळूबाई तुकाराम तळपे, तर वडील बबन गणपत मदगे, किवळे, मावळ येथील. वडील मुंबईत हमालीचे काम करीत आणि पुढे टाटा कंपनीत मुकादम म्हणून कामाला होते. मात्र नियतीने सुदाम यांच्या बालपणावर लवकरच दुःखाची सावली टाकली. आई-वडिलांचे छत्र लहान वयातच हरपले.
आई-वडिलांची उणीव भरून काढण्याची जबाबदारी आजी-आजोबांनी स्वीकारली. आजीने त्यांना आईच्या मायेने जपले. तिच्या प्रेमात मायेबरोबरच काळजी होती, तर आजोबांच्या व्यक्तिमत्त्वात कष्ट, धाडस, स्वावलंबन आणि निसर्गाशी असलेली जवळीक होती. या दोन्ही संस्कारांनी सुदाम यांच्या मनाची पायाभरणी झाली.
आजीची माया आणि निरोपाचे अश्रू
बालपणी आई-वडिलांचे छत्र हरपल्यामुळे आजीच त्यांच्यासाठी आई झाली होती. तिच्या कुशीत त्यांना मायेचा आधार मिळाला. घरातील परिस्थिती साधी होती; पण प्रेमाची कमतरता नव्हती.
चौथीपर्यंतचे शिक्षण तळपेवाडीत झाले. पुढे पाचवीचे शिक्षण गावात उपलब्ध नसल्याने त्यांना कोहिंडे आश्रमशाळेत जावे लागले. घरापासून, आजीच्या मायेपासून आणि परिचित वातावरणापासून दूर जाण्याची वेळ आली तेव्हा आजीच्या डोळ्यांत अश्रू आले. तिच्यासाठी तो केवळ नातवाला शाळेत पाठवण्याचा क्षण नव्हता; तिच्या काळजात जपलेल्या लेकराला जगाच्या मोठ्या प्रवासाला पाठवण्याचा तो क्षण होता.
सुदाम मात्र पुढे गेले. कोहिंडे आश्रमशाळेत त्यांनी दहावीपर्यंत शिक्षण घेतले. पुढे मंचर येथे महाविद्यालयीन शिक्षण घेताना वसतिगृहात राहिले. घरच्या परिस्थितीने त्यांना मागे खेचले नाही; उलट त्याच परिस्थितीने पुढे जाण्याची जिद्द दिली.
आजोबांच्या मागे जंगलात फिरणारा सुदाम
सुदाम यांच्या बालपणीच्या आठवणींमध्ये तळपेवाडीच्या जंगलाला विशेष स्थान आहे. त्यांचे आजोबा तुकाराम तळपे हे कष्टाळू, धाडसी आणि परिसरात मान असलेले व्यक्तिमत्त्व होते. ते शिकारी म्हणूनही ओळखले जात. त्या काळात शासनाकडून त्यांना संरक्षणासाठी बंदूक देण्यात आली होती.
आजोबांच्या मागे जंगलात फिरताना सुदाम यांनी निसर्गाला पुस्तकातून नव्हे, तर प्रत्यक्ष जगण्यातून ओळखले. जंगलातील वाटा, झाडे, वेली, वनस्पती, डोंगरकडे, पाणवठे आणि वन्यजीव यांच्याशी त्यांचा परिचय बालपणातच झाला. रानडुक्कर आणि इतर वन्यप्राण्यांच्या शिकारीच्या त्या काळातील अनुभव त्यांनी जवळून पाहिले. एकदा शेतातील पीक चोरण्यासाठी आलेल्या चोरांना आजोबांनी धाडसाने हुसकावून लावल्याची आठवणही त्यांच्या बालपणाशी जोडलेली आहे.
त्या काळातील ग्रामीण जीवनात जंगल हे केवळ फिरण्याचे ठिकाण नव्हते. ते जगण्याचा एक भाग होते. सुदाम आजोबांसोबत जंगलात जात, खेकडे आणि मासे पकडत, रानभाज्या गोळा करत आणि निसर्गातून मिळणाऱ्या साधनांवर ग्रामीण जीवन कसे उभे राहत असे, हे अनुभवत गेले.
कष्टांची शाळा
लहानपणीच त्यांनी कष्टांची खरी शाळा अनुभवली. आंबे आणि करवंदे गोळा करून विकणे, भाजीपाला बाजारात नेऊन विकणे, धान्याचे किंवा भाताचे ओझे वाहणे अशा कामांतून त्यांनी श्रमाची किंमत शिकली. दिवाळीच्या सुट्टीत रंगकामाची कामेही केली.
ही कामे कदाचित त्या काळात त्यांच्या दृष्टीने केवळ उदरनिर्वाहाची साधने होती; पण मागे वळून पाहताना तीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची घडण करणारी शाळा होती. कोणतेही काम कमी नाही, स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी श्रम करण्याची लाज बाळगायची नाही आणि परिस्थितीसमोर हात टेकायचे नाही हे धडे त्यांना याच काळात मिळाले.
तळपेवाडीच्या मातीने त्यांना निसर्ग दिला, आजीने माया दिली आणि कष्टांनी स्वावलंबन दिले. पुढील आयुष्यात त्यांनी कितीही मोठी जबाबदारी सांभाळली, तरी या पहिल्या शाळेचा प्रभाव त्यांच्या वागण्यात कायम राहिला.
संघर्षातून मंत्रालयापर्यंत
शिक्षणाचा प्रवास सहज नव्हता. परिस्थितीशी झगडत त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले. महाविद्यालयीन शिक्षणानंतर सरकारी सेवेत जाण्याचे स्वप्न त्यांनी मनाशी धरले आणि मेहनत घेतली.
सन १९९० मध्ये महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाची परीक्षा उत्तीर्ण करून ते मंत्रालयात लिपिक म्हणून शासकीय सेवेत दाखल झाले. ग्रामीण भागातून आलेल्या एका तरुणासाठी हा मोठा टप्पा होता. ज्या मुलाने बालपणी जंगलात फिरत, शेतात काम करत, बाजारात भाजी विकत आणि कष्ट करत आयुष्याची सुरुवात केली होती, तो आता मंत्रालयाच्या प्रशासकीय व्यवस्थेत प्रवेश करत होता. मात्र नोकरी मिळणे हा त्यांच्या प्रवासाचा शेवट नव्हता. तो त्यांच्या जबाबदाऱ्यांच्या नव्या पर्वाचा प्रारंभ होता.
मंत्रालयापासून जबाबदारीच्या पदापर्यंत
शासकीय सेवेत काम करताना त्यांनी अनुभव, शिस्त आणि जबाबदारी या तीन गोष्टींना महत्त्व दिले. पुढे ते महाराष्ट्र शासनाच्या शासकीय मुद्रण, लेखन सामग्री व प्रकाशन संचालनालयात सहाय्यक संचालक पदापर्यंत पोहोचले.शासकीय लेखनसामग्रीच्या मुंबई आणि पुणे येथील व्यवस्थापनाशी संबंधित जबाबदाऱ्या, प्रकाशनांची विक्री व प्रसिद्धी आणि विविध शासकीय उपक्रमांमध्ये सहभाग अशी कामे त्यांनी सांभाळली.
शासकीय सेवेत काम करत असताना साहित्य आणि सांस्कृतिक क्षेत्राशी त्यांचा संबंधही वाढला. दिल्ली हाट, घुमान येथील अखिल भारतीय साहित्य संमेलन, गोवा, राजस्थान, आंध्र प्रदेश तसेच महाराष्ट्रातील विविध जिल्हास्तरीय साहित्य संमेलने आणि जागतिक स्तरावरील साहित्य संमेलन अशा विविध उपक्रमांमध्ये शासकीय जबाबदारीच्या माध्यमातून त्यांचा सहभाग राहिला. प्रकाशनांची विक्री, प्रसिद्धी आणि शासकीय प्रतिनिधित्व यांसारख्या जबाबदाऱ्या त्यांनी पार पाडल्या. त्यांच्या शासकीय सेवेला सलग तीन वर्षे अतिशय उत्तम सेवा अभिप्राय मिळाला. नाट्य, कला, गायन, क्रीडा आणि महाविद्यालयीन उपक्रमांसाठी मिळालेली अनेक प्रशस्तिपत्रे त्यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक बाजू दाखवतात.
पद वाढलं, पण गावाशी नातं कमी झालं नाही
सरकारी सेवेत मोठ्या जबाबदाऱ्या मिळत गेल्या, शहरातील कामाचा व्याप वाढत गेला; पण तळपेवाडीशी असलेली नाळ तुटली नाही.आजही तळपेवाडीतील लोक त्यांना प्रेमाने ‘नाना’ म्हणून संबोधतात. हा संबोधनातील जिव्हाळा केवळ वयाचा किंवा पदाचा नाही; तो अनेक वर्षांच्या सामाजिक संबंधांचा आणि विश्वासाचा आहे.
मावळ, खेड, आंबेगाव आणि परिसरातील अनेक गावांमध्ये त्यांना नावाने ओळखणारी माणसे आहेत. कुठे यात्रा असो, आखाडा असो, सामाजिक कार्यक्रम असो किंवा एखादा स्थानिक प्रश्न त्यांच्या उपस्थितीला एक वेगळे स्थान मिळते.
गट-तटातून गावाच्या एकोप्यापर्यंत
गावांमध्ये कधी कधी गट-तट निर्माण होतात. मतभेद वाढले की त्याचा परिणाम गावाच्या सामाजिक वातावरणावर होतो. अशा काळात सुदाम मदगे यांनी स्वतःची भूमिका कोणत्याही एका गटापुरती मर्यादित न ठेवता संवादाचा मार्ग स्वीकारला.
गावातील बैठकींना उपस्थित राहणे, वेगवेगळ्या मतांच्या लोकांशी चर्चा करणे आणि प्रश्न संवादातून सोडवण्याचा प्रयत्न करणे, ही त्यांची पद्धत राहिली. त्यांचा भर व्यक्तीपेक्षा गावाच्या एकोप्यावर राहिला. जिल्हा परिषद, पंचायत समिती आणि स्थानिक निवडणुकांच्या काळात गावपातळीवर विविध राजकीय पक्षांशी संबंधित चर्चा होत असतात. शासकीय अधिकारी असल्यामुळे ते प्रत्यक्ष राजकीय सहभागापासून दूर राहतात; मात्र सामाजिक प्रश्नांवर आणि स्थानिक विषयांवर मर्यादित स्वरूपात मार्गदर्शन करत राहतात. विविध विचारांच्या लोकांशी संवाद ठेवणे ही त्यांच्या सामाजिक संबंधांची वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू आहे.
तरुण मंडळातून सामाजिक संघटन
तळपेवाडीतील तरुणांना एकत्र आणण्याच्या उद्देशाने आदिवासी तरुण मंडळाची नोंदणी करण्याच्या कामात त्यांनी पुढाकार घेतला. तरुणांना केवळ मनोरंजनापुरते एकत्र न आणता कला, क्रीडा आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये सहभागी करून घेण्याचा प्रयत्न केला. यातून तळपेवाडीची ओळख केवळ एका डोंगरकपारीतील वाडी म्हणून राहिली नाही. कला, क्रीडा, यात्रा आणि आखाड्याच्या माध्यमातून गावाची ओळख परिसरात वाढत गेली.
तळपेवाडीचा आखाडा आणि कुस्तीची परंपरा
तळपेवाडीची यात्रा आणि आखाडा ही गावाच्या सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहे. या आखाड्यात पुणे, नगर, रायगड, सातारा तसेच परिसरातील विविध जिल्ह्यांतून पैलवान येतात. अशोक सुपे, मच्छिंद्र दगडे यांसारख्या पैलवानांची परंपरा आणि त्याआधी अनंता काठे, दत्तू तळपे यांसारख्या व्यक्तींनी जपलेली कुस्तीची आवड गावच्या आठवणीत आहे.यात्रेच्या वेळी पैलवानांचे स्वागत, उद्घाटन, बक्षीस वितरण अशा कार्यक्रमांत सुदाम मदगे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना मानाचे स्थान मिळते. हा सन्मान त्यांच्या पदामुळे नव्हे, तर गावाशी असलेल्या दीर्घ संबंधांमुळे निर्माण झालेला आहे.
डोंगरकपारीतून मुंबईपर्यंत पोहोचलेलं ढोलपथक
तळपेवाडीसारख्या दुर्गम भागात ढोलपथक उभे करणे ही स्वतःमध्येच उल्लेखनीय गोष्ट होती. तरुणांच्या सहभागातून उभे राहिलेले हे ढोलपथक पुढे मुंबईपर्यंत पोहोचले.गावच्या मातीत जन्मलेली कला शहराच्या मोठ्या व्यासपीठावर पोहोचली की गावकऱ्यांच्या आनंदाला वेगळीच किनार असते. सुदाम मदगे यांच्या प्रयत्नांमागेही हाच भाव होता. गावातील तरुणांनी आपल्या कलेचा अभिमान बाळगावा आणि गावाचे नाव पुढे न्यावे.
तळपेवाडीची सांस्कृतिक परंपरा
तळपेवाडीच्या सांस्कृतिक जीवनात रामायण, भारूड, भजन, नाटक, गायन, वाद्यकला आणि लोककला यांचा मोठा सहभाग राहिला आहे. किसन तळपे, मारुती दळवी, लक्ष्मण काठे, नथू दगडे, गोविंद काठे, नारायण काठे, मोरमारे मास्तर यांसारख्या व्यक्तींनी विविध कलांना हातभार लावला. गुलाब उभे यांचे पखवाज वादन, तसेच गावातील नाट्यपरंपरा या आठवणी आजही जिवंत आहेत.
‘काळू-बाळू’ या जोडीने केलेले विनोदी आणि नाट्यप्रयोग, कधी नाटकात प्रवेशद्वारावरील रखवालदाराच्या भूमिका करणारे कलाकार या सगळ्यांतून गावातील मनोरंजन आणि कला किती सहजपणे लोकजीवनाचा भाग होती, हे दिसते.
क्रीडाक्षेत्रात क्रिकेट, कबड्डी, व्हॉलीबॉल, विटीदांडू, बुद्धिबळ, पोहणे अशा अनेक खेळांची आवड होती. शिकारीपासून खेळापर्यंत, नाटकापासून भजनापर्यंत आणि आखाड्यापासून ढोलपथकापर्यंत तळपेवाडीचे जीवन अनेक रंगांनी भरलेले होते.
भैरोबा मंदिराच्या उभारणीची आठवण
तळपेवाडीतील भैरोबा मंदिर आणि ‘खापर खापर पंजोबा’ यांच्याशी संबंधित जुन्या वास्तूची आठवण गावच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग होती. जुने घर कोसळलेल्या अवस्थेत असताना मंदिर उभारणीची गरज जाणवत होती.या कामासाठी सुदाम मदगे यांनी पुढाकार घेतला. त्यांच्या प्रेरणेने आणि प्रयत्नांनी मंदिर उभारणीचा मार्ग मोकळा झाला. एखादे मंदिर म्हणजे केवळ दगड-विटांची वास्तू नसते; ते गावाच्या श्रद्धा, इतिहास आणि सामूहिक स्मृतीचे केंद्र असते. त्यामुळे या कामाशी त्यांचे नाव जोडले जाणे ही त्यांच्या गावाशी असलेल्या सांस्कृतिक बांधिलकीची खूण आहे.
समाजसेवेची वेगळी वाट
शासकीय सेवेत असतानाही सामाजिक प्रश्नांपासून ते दूर राहिले नाहीत. गावकऱ्यांच्या विविध शासकीय अडचणी समजून घेऊन संबंधित अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधणे, योग्य ठिकाणी प्रश्न मांडणे आणि शक्य त्या मर्यादेत मार्ग काढण्याचा प्रयत्न करणे, हा त्यांच्या सामाजिक कामाचा भाग राहिला.
जनजागृती सेवाभावी संस्थेच्या माध्यमातून टाटा भीवपुरी कॅम्पमध्ये काम करणाऱ्या लोकांच्या नुकसानभरपाई आणि संबंधित प्रश्नांबाबत जनजागृती व मदतीचे काम करण्यात त्यांनी सहभाग घेतला.तळपेवाडी, किवळे (मावळ) आणि परिसरातील विविध मंडळांना ते मार्गदर्शन करतात. अनेक यात्रा, सामाजिक कार्यक्रम आणि मेळाव्यांमध्ये त्यांचा सन्मान करण्यात आला आहे.
आदिवासी समाजाच्या प्रश्नांशी असलेली बांधिलकी
सुदाम मदगे यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे आदिवासी समाजाविषयीची त्यांची संवेदनशीलता. स्वतः ग्रामीण आणि आदिवासी परिसरातील जीवन जवळून अनुभवल्यामुळे त्या समाजाच्या प्रश्नांकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी केवळ बाहेरून पाहणाऱ्या व्यक्तीची नाही.
जल, जंगल आणि जमीन यांच्याशी आदिवासी समाजाचे असलेले नाते, त्यांच्या पारंपरिक प्रथा-परंपरा, जीवनपद्धती, सामाजिक प्रश्न, अन्याय आणि बदलत्या काळातील आव्हाने याबाबत ते सातत्याने लिहितात.त्यांच्या लेखनात केवळ माहिती नसते; अनुभवातून आलेली अस्वस्थता आणि समाजाच्या वेदनेशी जोडलेली संवेदना असते. त्यामुळे आदिवासी समाजावरील त्यांचे लेखन ही त्यांच्या सामाजिक बांधिलकीचीच पुढची पायरी वाटते.
लेखणीतील आक्रोश आणि संवेदना
रामदास तळपे यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांच्या ५१ लेखांना प्रसिद्धी मिळाली असून ते विविध ठिकाणी वाचले गेले आहेत, अशी त्यांची साहित्यिक वाटचाल आहे. त्यांच्या लेखनाचा केंद्रबिंदू आदिवासी समाज, ग्रामीण जीवन, परंपरा, संस्कृती आणि सामाजिक वास्तव हा आहे. त्यांच्या लेखनाला महाराष्ट्रातील विविध लेखक-कवी समूहांतून प्रतिसाद मिळाला. देशातील तसेच परदेशातील काही लेखक आणि कवींनीही त्यांच्या लेखनाची दखल घेतल्याचे नमूद केले जाते. त्यांच्या लेखणीमध्ये ग्रामीण माणसाचे जगणे, त्याची धडपड, निसर्गाशी असलेले नाते आणि बदलत्या समाजव्यवस्थेत त्याच्यासमोर उभ्या राहणाऱ्या समस्या दिसतात. त्यांच्या लेखनात आक्रोश आहे; पण तो आक्रोश द्वेषाचा नाही. तो आपल्या माणसांसाठी काहीतरी बोलून दाखवण्याची तळमळ आहे.
‘रफू’ : उसवलेल्या आठवणींना शब्दांची वीण
त्यांचा ‘रफू’ हा कवितासंग्रह प्रकाशित झाला आहे. या संग्रहात ५७ कविता आहेत. ‘रफू’ हे नावच त्यांच्या लेखनाच्या स्वरूपाची जाणीव करून देते. जगण्यात कुठे उसवलेले धागे असतील, तर त्यांना शब्दांनी पुन्हा जोडण्याचा प्रयत्न.
या कवितांमध्ये ग्रामीण अनुभव, माणसं, समाज, वेदना, संघर्ष आणि संवेदना यांचे प्रतिबिंब दिसते. कविता त्यांच्या मनातील भावना व्यक्त करण्याचे माध्यम बनते, तर लेख सामाजिक वास्तव मांडण्याचे साधन बनतात. त्यांचे ‘पालापाचोळा’ हे आत्मचरित्र अंतिम टप्प्यात असून ‘इरण’ हा कवितासंग्रह प्रकाशनासाठी तयार होत आहे. त्यामुळे त्यांचा साहित्यिक प्रवास अजूनही सुरू आहे.
सन्मानापेक्षा माणसांच्या मनातील स्थान मोठं
सुदाम मदगे यांना विविध यात्रा, मेळावे आणि सामाजिक कार्यक्रमांत सन्मान मिळाला आहे. मात्र त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे खरे मोजमाप या सन्मानपत्रांमध्ये नाही. तळपेवाडीतील एखादा माणूस त्यांना ‘नाना’ म्हणून हाक मारतो, एखाद्या यात्रेत त्यांना मानाचे स्थान मिळते, एखादा तरुण आपली अडचण सांगण्यासाठी त्यांच्याशी बोलतो किंवा एखाद्या गावकऱ्याच्या शासकीय कामासाठी ते संबंधित व्यक्तीशी संपर्क साधतात. या छोट्या-छोट्या घटनांमध्ये त्यांचे खरे सामाजिक स्थान दिसते. पद हे सरकारी सेवेत मिळते; पण ‘आपला माणूस’ हा दर्जा समाज देतो. सुदाम मदगे यांच्या बाबतीत ही गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते.
शिक्षणाचा वारसा पुढच्या पिढीत
ज्यांच्या स्वतःच्या बालपणात परिस्थितीशी संघर्ष होता, त्या सुदाम मदगे यांनी आपल्या मुलांच्या शिक्षणाला महत्त्व दिले. त्यांचा मुलगा पंकज हा सिव्हिल इंजिनिअर असून MPSC मध्ये यश मिळवून सध्या पाणीपुरवठा विभागात उपअभियंता म्हणून कार्यरत आहे. दुसरा मुलगा किरण यांत्रिकी अभियंता आहे.
एका पिढीने जंगल, शेती, कष्ट आणि संघर्ष अनुभवला; पुढच्या पिढीने शिक्षण, स्पर्धा परीक्षा आणि अभियांत्रिकीच्या माध्यमातून नवे क्षितिज गाठले. हा बदल केवळ एका कुटुंबाचा नाही; तो ग्रामीण समाजात शिक्षणामुळे घडणाऱ्या परिवर्तनाचीही कथा आहे.
आजही शेती, डोंगर आणि मातीशी नातं
शासकीय सेवेत जबाबदारीचे पद सांभाळूनही सुदाम मदगे यांचे शेतीशी असलेले नाते कायम आहे. शेतात काम करणे, डोंगरात फिरणे आणि निसर्गाच्या सहवासात राहणे त्यांना आवडते.बालपणी आजोबांच्या मागे जंगलात फिरणारा मुलगा आणि आजचा शासकीय अधिकारी दोघांमध्ये बाहेरून खूप अंतर दिसते; पण आतला माणूस तसाच आहे. शहराने त्यांना प्रशासन दिले, शिक्षणाने दृष्टी दिली, नोकरीने जबाबदारी दिली; पण तळपेवाडीच्या मातीने दिलेली ओळख त्यांनी कधी सोडली नाही.
एका पिढीची साक्ष देणारा माणूस
सुदाम मदगे यांची जीवनकथा म्हणजे एका व्यक्तीची सरळ रेषेत जाणारी यशोगाथा नाही. त्यात दुःख आहे, संघर्ष आहे, जंगल आहे, शेती आहे, आजीची माया आहे, आजोबांचे धाडस आहे, आश्रमशाळेचा निरोप आहे, शिक्षणाची धडपड आहे, MPSCचे यश आहे, मंत्रालयातील सेवा आहे, गावासाठी धावपळ आहे, कला-क्रीडा आहे, समाजसेवा आहे आणि लेखणीही आहे.
त्यांच्या जीवनात ग्रामीण महाराष्ट्राच्या एका पिढीचा बदल दिसतो. एकीकडे परंपरेत वाढलेले बालपण आणि दुसरीकडे आधुनिक शिक्षणातून निर्माण झालेली प्रशासकीय कारकीर्द या दोन टोकांना जोडणारा त्यांचा जीवनप्रवास आहे.
आठवणींच्या वाटेवर
आज मागे वळून पाहताना तळपेवाडीतील ते दिवस त्यांच्या मनात नक्कीच पुन्हा उभे राहत असतील. आजीची माया, तिच्या डोळ्यांतले अश्रू, आजोबांच्या मागे जंगलातून केलेल्या वाटा, खेकडे-मासे पकडण्याचे दिवस, रानभाज्यांचा शोध, आंबे-करवंदे विकण्याची धावपळ, बाजारात नेलेला भाजीपाला, भाताचे ओझे वाहण्याचे कष्ट आणि दिवाळीच्या सुट्टीतील रंगकाम.याच आठवणींनी त्यांच्या मनात कष्टाची किंमत रुजवली. याच आठवणींनी निसर्गाशी नाते जोडले. आणि कदाचित याच आठवणींमुळे पुढे मोठ्या पदावर पोहोचल्यानंतरही गावातील सामान्य माणसाचे दुःख त्यांना परके वाटले नाही.
तळपेवाडीपासून समाजमनापर्यंत
सुदाम बबन मदगे यांची कहाणी ही केवळ एका शासकीय अधिकाऱ्याची चरित्रकथा नाही. ती तळपेवाडीच्या मातीने घडवलेल्या एका माणसाची कथा आहे. आई-वडिलांचे छत्र लहानपणी हरपले; आजी-आजोबांनी आधार दिला. जंगलाने जगण्याची भाषा शिकवली. कष्टांनी स्वावलंबन दिले. शिक्षणाने नवे जग दाखवले. MPSCच्या यशाने सरकारी सेवेत प्रवेश मिळाला. पद वाढत गेले; पण गावाशी असलेली नाळ कायम राहिली.
तरुण मंडळापासून ढोलपथकापर्यंत, आखाड्यापासून मंदिरापर्यंत, सामाजिक प्रश्नांपासून आदिवासी समाजाच्या लेखनापर्यंत आणि सरकारी सेवेतून साहित्यिक उपक्रमांपर्यंत त्यांच्या आयुष्याचे अनेक धागे एकमेकांना जोडलेले दिसतात.
या वाटचालीमागची माणसं
सुदाम बबन मदगे यांच्या आयुष्याचा प्रवास हा केवळ त्यांच्या वैयक्तिक कर्तृत्वाची कहाणी नाही; त्यांच्या या वाटचालीमागे अनेक माणसांचे प्रेम, विश्वास, मार्गदर्शन आणि सहकार्य उभे आहे. जन्मदाते आई-वडील, मायेची सावली देणारे आजी-आजोबा, मामा किसन तळपे, वडील बंधू गणपत मदगे, रानकवी तुकाराम धांडे, मित्र बाळू बोरसे, लक्ष्मण दळवी, ग्रामीण साहित्यिक व प्रसिद्ध लेखक रामदास तळपे साहेब, दत्ता आंबेकर साहेब, भारतीय शासकीय कर्मचारी संघटनेचे सरचिटणीस अविनाश दौंड, संचालक रुपेंद्र मोरे तसेच भाईंदर येथील परमस्नेही प्रवीण संके साहेब या सर्वांनी त्यांच्या जीवनप्रवासात आपापल्या परीने मोलाची साथ दिली.
पुणे आणि मुंबई येथील कार्यालयातील वरिष्ठ अधिकारी व सहकारी, किवळे आणि तळपेवाडीतील मित्रमंडळी, ज्येष्ठ गावकरी, तसेच साहित्यिक क्षेत्रातील विविध गटांमधील सहकारी मित्र यांनीही त्यांच्या कार्याला वेळोवेळी प्रोत्साहन आणि सहकार्य दिले. त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्प्यावर कुणी मार्गदर्शक म्हणून, कुणी मित्र म्हणून, तर कुणी आधार देणारा सहकारी म्हणून सोबत उभे राहिले. त्यांच्या मुलांनी पंकज आणि किरण यांनीही आपल्या क्षेत्रात यश मिळवत कुटुंबाच्या कर्तृत्वाची परंपरा पुढे नेली. धर्मपत्नीची साथही त्यांच्या जीवनप्रवासातील महत्त्वाचा आधार राहिली.
माणूस कितीही कर्तृत्ववान असला, तरी त्याच्या यशामागे अनेक हातांची ऊब आणि अनेक मनांची साथ असते. सुदाम मदगे यांच्या जीवनप्रवासाकडे पाहिले तर ही जाणीव प्रकर्षाने होते.
त्यांना लाभलेली ही माणसं, त्यांचे प्रेम, विश्वास आणि वेळोवेळी मिळालेली साथ हे त्यांच्या आयुष्यातील खरे वैभवच म्हणावे लागेल. या माणसांचे ऋण आणि त्यांच्या सहकार्याची जाणीव मनात ठेवूनच त्यांनी आयुष्यात मोठी मजल मारली हे त्यांच्या जीवनाचे एक मोठे भाग्य म्हणावे लागेल.
तळपेवाडीने त्यांना केवळ बालपण दिले नाही; तिने त्यांना जगण्याची भाषा दिली. आजीने माया दिली, आजोबांनी धाडस दिले, कष्टांनी पाय घट्ट जमिनीवर ठेवले, शिक्षणाने दृष्टी दिली आणि समाजाने ‘नाना’ म्हणून आपल्या मनात स्थान दिले. म्हणूनच सुदाम बबन मदगे यांच्याकडे पाहताना एका वाक्यात त्यांचे व्यक्तिमत्त्व सांगायचे झाले तर तळपेवाडीच्या मातीत रुजलेलं, आजीच्या मायेने जपलेलं, जंगल आणि कष्टांच्या सहवासात तावून-सुलाखून निघालेलं, शिक्षणाच्या प्रकाशात घडलेलं, प्रशासनात जबाबदारीने उभं राहिलेलं आणि लेखणीच्या माध्यमातून आपल्या मातीचा आवाज दूरवर पोहोचवणारं एक संवेदनशील, कर्तृत्ववान आणि मनस्वी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सुदाम बबन मदगे.
रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)
