आज प्रत्येकाच्या दारात मोटारसायकल, चारचाकी किंवा अन्य प्रवासाची साधने सहज उपलब्ध आहेत.
परंतु अवघ्या तीन-चार दशकांपूर्वीचे ग्रामीण महाराष्ट्राचे चित्र यापेक्षा पूर्णपणे वेगळे होते. त्या काळात गावाकडे ना पक्के रस्ते होते, ना खाजगी वाहनांची रेलचेल. कच्चे रस्ते, नागमोडी पायवाटा, डोंगर-दऱ्यांतून जाणाऱ्या वाटा आणि दिवसातून एक-दोन वेळा येणारी लाल रंगाची एस.टी. बस याच ग्रामीण जीवनाच्या खऱ्या जीवनवाहिन्या होत्या.
त्या काळातील एस.टी. ही फक्त प्रवाशांना एका गावातून दुसऱ्या गावात नेणारी बस नव्हती; ती ग्रामीण समाजाचे जगाशी असलेले एकमेव नाते होती. विद्यार्थ्यांचे शिक्षण, शेतकऱ्यांची बाजारपेठ, सरकारी कर्मचाऱ्यांची नोकरी, आजारी माणसांचे उपचार, पोस्टाची पत्रे, वर्तमानपत्रे, किराणा सामान, पावाच्या लाद्या, औषधे आणि गावातील प्रत्येकाची आशा या सर्वांचे ओझे ती लाल बस आपल्या खांद्यावर वाहत असे.
आजही डोळे मिटले की धुरळा उडवत येणारी ती लाल एस.टी., तिचा कर्कश हॉर्न, स्टॉपवर वाट पाहणारी माणसे आणि धुळीने भरून जाणारा परिसर डोळ्यांसमोर उभा राहतो. त्या आठवणी केवळ भूतकाळ नाहीत; त्या ग्रामीण महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा एक जिवंत भाग आहेत.
कच्च्या रस्त्यांचे दिवस
आमच्या परिसरात सन १९९० पर्यंत कडधे गावापर्यंतच डांबरी रस्ता होता. त्यानंतर भोरगिरीपर्यंतचा संपूर्ण रस्ता खडीचा आणि कच्चाच होता. पावसाळ्यात अनेक ठिकाणी रस्ते वाहून जात, तर उन्हाळ्यात वाहन गेल्यावर धुळीचे ढग आकाशात पसरत.
आजच्या पिढीला कदाचित यावर विश्वास बसणार नाही, पण त्या काळी अनेक गावांपर्यंत चारचाकी वाहन पोहोचूही शकत नव्हते. गावोगावी जाण्यासाठी पायवाटाच हा एकमेव पर्याय होता. डोंगर, ओढे, शेतांचे बांध, जंगलातील वाटा आणि खडकाळ चढ-उतार ओलांडत लोक मैलोनमैल चालत असत. ही चालणे त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग होता.
लाल धुरळा उधळीत येणारी एस.टी.
दूरवरून लाल रंगाची एस.टी. दिसू लागली की आधी तिचा धुरळा दिसायचा. बस जवळ येईपर्यंत मागे धुळीचा प्रचंड ढग तयार झालेला असे. त्या धुरळ्यात मागे काय आहे हेच दिसत नसे.
आम्ही लहानपणी एस.टी. येताना तिच्या धुरळ्यापासून वाचण्यासाठी वाऱ्याची दिशा पाहत असू. वारा आपल्या दिशेने असेल तर बाजूला पळत जाऊन उभे राहत असू. तरीही अंगभर धूळ बसायचीच. पण त्याचे दुःख नव्हते; उलट लाल एस.टी. पाहण्याचा आनंद त्यापेक्षा मोठा होता.
एस.टी.चा हॉर्न ऐकताच गावातील मुले धावत स्टॉपकडे जात. कोण आले, कोण गेले, कोणाचे पार्सल आले, कोण मुंबईहून आले याची उत्सुकता प्रत्येकाच्या मनात असे
एस.टी. म्हणजे गावाचा श्वास
त्या काळात गावातील अनेक लोकांच्या हातात घड्याळही नसे. त्यामुळे एस.टी.च वेळ दाखवायची.
त्या गाडीत शाळेचे शिक्षक, सरकारी कर्मचारी, व्यापारी आणि काही नियमित प्रवासी असत. त्याचबरोबर सकाळची वर्तमानपत्रे, पावाच्या लाद्या, बटर आणि इतर आवश्यक वस्तूही याच बसने गावात पोहोचत असत.
म्हणूनच एस.टी. ही फक्त बस नव्हती; ती गावाचा श्वास होती.
एस.टी. पकडण्यासाठी मैलोनमैल पायी प्रवास
अनेक खेड्यांमध्ये एस.टी. थेट जात नसे. त्यामुळे लोकांना घरातून एक ते दोन तास आधीच निघावे लागे. डोक्यावर सामान, एका हाताला लहान मूल, दुसऱ्या हातात कापडी पिशवी किंवा गाठोडे घेऊन स्त्री-पुरुष पायवाटेने चालत निघत. रानातून, डोंगर उतारातून, ओढे ओलांडत ते एस.टी. स्टॉपपर्यंत पोहोचत असत.
कधी वाटेत पाऊस लागे, कधी उन्हाचा चटका बसे, तर कधी जंगलातील वाटेवर वन्य प्राण्यांचीही भीती वाटे. पण गावकऱ्यांनी त्या अडचणी कधीच मनावर घेतल्या नाहीत.
कधी एखादा प्रवासी थोडासा उशिरा पोहोचला, तर एस.टी. निघून गेलेली असे. मग पर्याय एकच पुन्हा मैलोनमैल पायी चालत पुढचा प्रवास करणे. मलाही अनेक वेळा अशा परिस्थितीत पायी प्रवास करावा लागला आहे. त्या पायपीटीत कष्ट होते, पण त्यातूनच जीवनाचे धडे मिळाले.
परेल – भोरगिरी : मुंबईकरांची लाडकी एस.टी.
त्या काळात पश्चिम पट्ट्यातील गावांसाठी सर्वाधिक महत्त्वाची गाडी म्हणजे परेल–भोरगिरी एस.टी. हीच होती.
सकाळी साधारण ९.४० वाजता ही गाडी डेहणे येथे येत असे. तिची वाट गावातील अनेकजण आतुरतेने पाहत असत. विशेषतः मुंबईत नोकरी करणाऱ्या चाकरमान्यांसाठी ही गाडी म्हणजे जीवनरेषाच होती.
या गाडीत इतकी गर्दी असे की बसमध्ये उभे राहायलाही जागा मिळणे कठीण जाई. लोक लवकर स्टॉपवर येऊन रांगा लावत. काही जण गाडी येण्याच्या अर्धा-पाऊण तास आधीच स्टॉपवर बसलेले असत.
शाळकरी मुलांचा प्रवास
शनिवारी आमची शाळा सकाळी ९.३० वाजता सुटत असे. शाळा सुटताच आम्ही सर्व मित्रमंडळी धावत एस.टी. स्टॉपकडे जात असू.
त्या वेळी डेहणे ते शिरगाव या प्रवासाचे पूर्ण तिकीट ७५ पैसे, तर अर्धे तिकीट ४० पैसे होते.
आज ही रक्कम ऐकून हसू येईल; पण त्या काळी अनेक गरीब विद्यार्थ्यांकडे हे पैसेसुद्धा नसत. त्यामुळे अनेक मुले रोज पायीच शाळेत ये-जा करत असत. उन्हाळा असो, पावसाळा असो किंवा हिवाळा त्यांचा प्रवास मात्र कधी थांबत नसे.गरीबी होती, पण शिक्षणाची जिद्द मोठी होती.
मुंबईकरांचा रुबाब
दिवाळी, उन्हाळ्याची सुट्टी, यात्रा किंवा लग्नकार्य असेल की मुंबईतील चाकरमानी कुटुंबासह गावी येत.
स्टॉपवर एस.टी. थांबताच सर्वांचे लक्ष त्यांच्या पोशाखाकडे जाई. इस्त्री केलेले रंगीत कपडे, चकचकीत बूट, हातात आकर्षक बॅगा आणि शहरातील बोलण्याची ढब हे सर्व गावातील लोकांना वेगळे वाटत असे.
मुंबईतील मुलांचे कपडे, घड्याळे, चष्मे, खेळणी पाहून लहान मुलांना कुतूहल वाटे.
पण गावातील मुलांचे जग मात्र वेगळेच होते. खाकी चड्डी, पांढरा शर्ट, अनवाणी पाय आणि चेहऱ्यावर कायम हास्य. ओढ्यात पोहणे, विटीदांडू, गोट्या, क्रिकेट, झाडांवर चढून करवंदे, जांभळे, आंबे खाणे यातच त्यांचा आनंद सामावलेला होता.
खरे तर शहरातील मुलांनाच या मुक्त जीवनाचा हेवा वाटत असे. त्यांच्याकडे आधुनिक खेळणी होती; पण गावातील मुलांकडे निसर्गाची विशाल खेळपट्टी होती.
यात्रेचा दिवस म्हणजे आनंदाचा सोहळा
गावची यात्रा जवळ आली की वातावरणच बदलून जाई.
परेल–भोरगिरी गाडीची वाट पाहण्यासाठी संपूर्ण गाव एस.टी. स्टॉपवर जमा होत असे. प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता दिसत असे"आज कोण-कोण मुंबईहून येणार?"
गाडी दूरवर दिसताच सनई, चौघडा, ढोल-ताशे यांचे सूर घुमू लागत. गाडी थांबताच नातेवाईक एकमेकांना मिठ्या मारत. अनेक महिन्यांनी भेट झाल्यामुळे अनेकांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू तरळत.
मुंबईहून आलेले लोक देवासाठी सुंदर मखमली छत्र्या, हार, फुले, चामरे आणि यात्रेसाठी लागणारे साहित्य घेऊन येत. गाडीतून ते सामान उतरवताना गावातील तरुण मदतीला धावत.
यात्रेच्या काही दिवसांत गाव पुन्हा एकदा जिवंत होत असे. प्रत्येक घरात पाहुण्यांची लगबग, अंगणात मुलांचा गोंधळ आणि मंदिरात भक्तांची गर्दी दिसत असे.
पण सुट्टी संपली की पुन्हा तोच विरह. मुंबईला परत जाणाऱ्या नातेवाईकांना निरोप देण्यासाठी अर्धा गाव एस.टी. स्टॉपपर्यंत जात असे. गाडी सुटेपर्यंत सर्वजण हात हलवत उभे राहत आणि गाडी नजरेआड होईपर्यंत अनेकांच्या डोळ्यांत पाणी दाटलेले असे.
त्या काळात एस.टी. केवळ प्रवाशांना वाहून नेत नव्हती; ती माणसांमधील नाती, प्रेम, आपुलकी आणि भावनाही एका गावातून दुसऱ्या गावात पोहोचवत होती.
तळेगाव–टोकावडे : ग्रामीण भागाची पहिली जीवनवाहिनी
राजगुरूनगर–भोरगिरी किंवा परेल–भोरगिरी या गाड्या सुरू होण्यापूर्वी आमच्या परिसरातील अनेक गावांसाठी तळेगाव–टोकावडे एस.टी. हीच सर्वात महत्त्वाची बस होती. गावातील ज्येष्ठ मंडळी आजही त्या गाडीचा उल्लेख मोठ्या आपुलकीने करतात.
ही गाडी सकाळी साडेसात वाजता तळेगावहून सुटत असे. खेडहून साधारण सव्वानऊ वाजता पुढे निघून ती अकराच्या सुमारास डेहणे येथे पोहोचत असे. आजच्या दृष्टीने हा प्रवास संथ वाटेल; परंतु त्या काळी तोच वेग ग्रामीण जीवनासाठी मोठा दिलासा होता.
या गाडीसोबत केवळ प्रवासीच येत नसत. पोस्टाची पत्रे, मनीऑर्डर, लहान-मोठी पार्सले, औषधे आणि बाजारातील काही आवश्यक वस्तूही याच गाडीने गावात पोहोचत असत. म्हणूनच एस.टी. म्हणजे ग्रामीण भागाची चालती-बोलती सेवा होती.
नववीच्या परीक्षेचा तो विसरणार नाही असा दिवस
जीवनात काही प्रसंग असे असतात की अनेक वर्षे उलटली तरी ते डोळ्यासमोर जसेच्या तसे उभे राहतात. माझ्या नववीच्या वार्षिक परीक्षेचा दिवस हा तसाच एक प्रसंग आहे.
सकाळी अकरा वाजून तीस मिनिटांनी पेपर सुरू होणार होता. आम्ही अनेक विद्यार्थी नेहमीप्रमाणे एस.टी.ची वाट पाहत स्टॉपवर उभे होतो. घड्याळ नसले तरी वेळेची जाणीव प्रत्येकाला होती. अकरा वाजून वीस मिनिटे झाली, तरी गाडीचा पत्ता नव्हता.
सर्वांच्या चेहऱ्यावर चिंता स्पष्ट दिसत होती. "आता काय करायचं?" हा एकच प्रश्न.
परीक्षेला पोहोचलो नाही तर वर्षभराचे श्रम वाया जाणार, नापास होण्याची भीती होती.
क्षणाचाही विलंब न करता आम्ही सर्वांनी एकच निर्णय घेतला धावायचे!
दप्तर खांद्यावर टाकले आणि आम्ही रस्त्याने धावत सुटलो. उन्हाची तमा नव्हती, दम लागला याचे भान नव्हते. मनात एकच ध्यास कसेही करून वेळेत शाळेत पोहोचायचे.
शाळेत पोहोचेपर्यंत आम्हाला जवळपास अर्धा तास उशीर झाला होता. दम लागला होता, अंग घामाने भिजले होते. पण शिक्षकांनी परिस्थिती समजून घेतली आणि आम्हाला पेपर लिहिण्याची संधी दिली.
आज मागे वळून पाहताना जाणवते त्या दिवशी केवळ परीक्षा नव्हती, तर संकटातही हार न मानण्याचा जीवनधडा आम्ही शिकलो.
राजगुरुनगर–भोरगिरी एस.टी.
दुपारी साधारण दोनच्या सुमारास राजगुरुनगर–भोरगिरी एस.टी. शिरगाव येथे पोहोचत असे. ही गाडी थोडा वेळ थांबून पुन्हा राजगुरुनगरच्या दिशेने परत निघत असे.
या गाडीत गर्दी तुलनेने कमी असे. त्यामुळे वृद्ध, महिला आणि शाळकरी मुलांना थोडा आरामात प्रवास करता येत असे. अनेकदा गाडीतील सर्व प्रवासी एकमेकांच्या ओळखीचे असत. प्रवासात गप्पा, शेतीची चर्चा, पावसाचा अंदाज आणि गावातील बातम्या रंगत असत.
मुक्कामची गाडी – दिवसाचा शेवट आणि आशेची सुरुवात
गावकऱ्यांच्या मनात विशेष स्थान मिळवलेली गाडी म्हणजे मुक्कामची एस.टी. रात्री साधारण आठच्या सुमारास ही गाडी शिरगावच्या स्टॉपवर येत असे. दिवसभर बाहेरगावी गेलेले लोक याच गाडीने घरी परतत. त्यामुळे या गाडीची प्रत्येक जण आतुरतेने वाट पाहत असे.
गाडी स्टॉपवर येताच अनेक कुटुंबांचे चेहरे उजळून निघत. मुलं आपल्या वडिलांकडे धावत जात. आई-वडील, भाऊ-बहीण, नातेवाईक यांच्या भेटीत दिवसाचा सर्व थकवा क्षणात नाहीसा होत असे.
रात्रीचा काळोख आणि एस.टी.चा उजेड
त्या काळी गावात रस्त्यांवर दिवे नव्हते. सर्वत्र काळोख पसरलेला असे. रात्री मुक्कामची गाडी निघाली की तिच्या हेडलाईटचा प्रकाशच जणू अंधार चिरत पुढे जात असे. खिडकीबाहेर पाहिले की दूरवर फक्त काळी रात्र आणि डोंगरांची अस्पष्ट रूपरेषा दिसे.
आजच्या एलईडी दिव्यांच्या आणि चार-लेन महामार्गांच्या युगात त्या काळोख्या रात्रीची कल्पना करणेही कठीण आहे.
गाडीमधील वादविवाद
मुक्कामच्या गाडीत अनेकदा बाहेरगावाहून परतणारे मद्यधुंद प्रवासीही असत. कधी तिकीटावरून, तर कधी जागेवरून त्यांचा कंडक्टरशी वाद होई.
वाद वाढला की ड्रायव्हर शांतपणे गाडी रस्त्याच्या कडेला थांबवत असे आणि ठाम आवाजात म्हणत असे.
"आता गाडी पुढे जाणार नाही. सर्वांनी शांत बसा."
हे ऐकताच इतर प्रवासी पुढे सरसावत. काही क्षणांत समजूत काढली जाई आणि पुन्हा प्रवास सुरू होत असे.
त्या काळी प्रवासी, कंडक्टर आणि ड्रायव्हर यांच्यातील नाते हे केवळ सेवा देणारा आणि सेवा घेणारा असे नव्हते; ते परस्पर विश्वासाचे आणि माणुसकीचे नाते होते.
पहाटेची नवी सुरुवात
रात्री मुक्काम करून हीच एस.टी. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सात वाजता पुन्हा राजगुरुनगरच्या दिशेने रवाना होत असे.
प्रत्येक स्टॉपवर नवे प्रवासी चढत. काहीजण बाजारासाठी, काही शाळा-कॉलेजसाठी, काही सरकारी कामासाठी, तर काही दवाखान्यासाठी निघालेले असत.
अशी ही लाल एस.टी. रोज हजारो स्वप्ने आपल्या पोटात घेऊन ग्रामीण महाराष्ट्राच्या रस्त्यांवर धावत असे.
ड्रायव्हर-कंडक्टर म्हणजे गावचेच माणूस
पूर्वी एस.टी.चे ड्रायव्हर आणि कंडक्टर हे गावासाठी केवळ कर्मचारी नव्हते, तर घरातीलच माणसे वाटत. रोज त्याच मार्गावर ये-जा होत असल्याने प्रत्येक गावाशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे नाते निर्माण झाले होते.
कोणाच्या घरी लग्न आहे, कोणाच्या घरी आजारी माणूस आहे, कोणाच्या मुलाची परीक्षा आहे, कोणत्या शेतकऱ्याला बाजारात जायचे आहे याची माहिती त्यांना सहज असायची.
एखादा वृद्ध प्रवासी स्टॉपपर्यंत धावत येताना दिसला, तर अनेक वेळा ड्रायव्हर दोन-तीन मिनिटे गाडी थांबवत असे. कंडक्टर दारातून आवाज देई, "या आजोबा... आरामात या... गाडी थांबली आहे."
आजच्या धावपळीच्या युगात अशी माणुसकी क्वचितच अनुभवायला मिळते.
दूध संकलन केंद्र आणि मोफत दूध
त्या काळात अनेक गावांमध्ये दूध संकलन केंद्रे सकाळी लवकर सुरू होत असत. गवळी डोक्यावर किंवा सायकलवर दुधाचे कॅन घेऊन जमा होत.
एस.टी. आली की काही दूध संस्थांचे कर्मचारी ड्रायव्हर आणि कंडक्टरला आग्रहाने ताजे दूध पिण्यास देत. काही जण त्यांच्या लहान किटलीत दूध भरूनही देत.
हा व्यवहार नियमापेक्षा प्रेमाचा होता. "आपली एस.टी. सुरक्षित चालवणाऱ्या माणसांना आपणही काहीतरी द्यावे," अशी गावकऱ्यांची भावना होती.
त्या काळातील ग्रामीण समाजात व्यवहारापेक्षा नात्यांना अधिक महत्त्व होते.
ड्रायव्हरच्या केबिनमध्ये बसण्याची हौस
त्या काळी अनेक मुलांना ड्रायव्हरच्या शेजारी बसण्याची प्रचंड हौस असायची.
ओळखीचा ड्रायव्हर असेल तर तो हसत म्हणायचा, "चल, पण शांत बस."
समोर पसरलेला रस्ता, मोठे स्टिअरिंग, गिअर बदलणारा ड्रायव्हर, हॉर्नचा आवाज हे सगळे आम्हाला खूप रोमांचक वाटायचे.
त्या काही मिनिटांच्या प्रवासात स्वतःला आपणच ड्रायव्हर झालो आहोत, अशी भावना मनात दाटून येत असे.
एस.टी.चा मागचा दरवाजा आणि एक गंमत
पूर्वीच्या एस.टी. बसमध्ये चढण्याचा दरवाजा मागच्या बाजूला असे. त्यामुळे प्रवासी गाडी दिसताच सरळ मागच्या बाजूला धावत.
नंतर नवीन मॉडेलच्या एस.टी. आल्या आणि दरवाजा पुढच्या बाजूला आला.
पण सवय तशीच राहिली!
गाडी आली की लोक आधी मागे धावत, मग दरवाजा पुढे आहे हे लक्षात येताच पुन्हा पुढे पळत. स्टॉपवर एकच गोंधळ आणि त्यातून निर्माण होणारी गंमत आजही डोळ्यांसमोर उभी राहते.
जागा मिळवण्यासाठीची धडपड
एस.टी. स्टॉपवर गर्दी असेल तर जागा मिळवण्यासाठी लोकांची अक्षरशः धावपळ सुरू होत असे.
काही जण खिडकीतून रुमाल, टोपी किंवा पिशवी आत फेकून जागा राखून ठेवण्याचा प्रयत्न करत. पण आतमध्ये दुसरेच कोणी बसलेले असे. मग सुरू होत असत वाद, हुज्जत आणि कधी कधी जोरदार भांडण.
काहीजण मोडक्या खिडकीतून आत शिरण्याचा प्रयत्न करत, तर काहीजण ड्रायव्हरच्या दारातून गाडीत घुसत. हे सगळे पाहताना लहान मुलांना मात्र फार मजा वाटत असे.
गाठोडी, कोंबड्या आणि गावचा बाजार
आजच्या प्रवाशांकडे प्रामुख्याने बॅग किंवा पाठीवर सॅक दिसते. पण त्या काळातील एस.टी.मध्ये गावचे संपूर्ण जीवनच प्रवास करत असे.
कोणाकडे धान्याचे पोते, कोणाकडे भाजीपाला, कोणाकडे शेतीची अवजारे, कोणाकडे मोठी गाठोडी, तर कोणाच्या हातात कोंबड्या असत.
बाजारातून परतताना भांडी, कपडे, किराणा, तेल, मीठ, औषधे सगळे सामान त्याच एस.टी.ने घरी येत असे. एकाच बसमध्ये माणसे, त्यांचे संसार आणि त्यांच्या आशा-अपेक्षा प्रवास करत असत.
एस.टी.मधील गर्दी आणि एक अविस्मरणीय विनोदी प्रसंग
त्या काळी एस.टी.मध्ये एवढी गर्दी असायची की, अनेक वेळा पाय ठेवायलाही जागा नसायची. बसच्या प्रत्येक सीटवर प्रवासी बसलेले असत आणि मधल्या मार्गात खांद्याला खांदा लावून लोक उभे असत. काहीजण तर एका हाताने वरचा दांडा धरून आणि दुसऱ्या हातात पिशवी सांभाळत कसाबसा प्रवास करत.
अशाच एका प्रवासातील एक गंमत आजही आठवली की हसू आवरत नाही.
एका प्रवाशाने बसमध्ये चढण्यापूर्वी पान खाल्ले होते. गाडीत इतकी गर्दी होती की त्याला खिडकीजवळ जाणे तर दूरच, तोंडातील पानाची गुळणी थुंकायलाही जागा मिळत नव्हती. त्यामुळे तो बिचारा बराच वेळ गुळणी तोंडात धरूनच उभा होता. चेहऱ्यावरचा त्रास स्पष्ट दिसत होता.
तेवढ्यात गाडीत उभ्या असलेल्या एका मिश्कील प्रवाशाने असा काही भन्नाट विनोद केला की बसमधील प्रवासी मोठमोठ्याने हसू लागले. लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत प्रत्येकजण पोट धरून हसू लागला.
गर्दीत उभ्या असलेल्या त्या पान खाल्लेल्या प्रवाशालाही हसू आवरले नाही. तो मोठ्याने हसू लागला आणि क्षणार्धात तोंडात साठवून ठेवलेली लाल गुळणी बाहेर सांडली. क्षणात त्याचा पांढरा शर्ट आणि लेंगा लालभडक झाले.
हे पाहताच संपूर्ण बसमध्ये पुन्हा एकच हास्यकल्लोळ उडाला. काहीजण हसता हसता डोळ्यांतून पाणी येईपर्यंत हसत होते, तर तो प्रवासी स्वतःची अवस्था पाहून लाजत-हसत उभा राहिला. काही वेळाने त्याने स्वतःही हसतच ती गोष्ट स्वीकारली आणि वातावरण पुन्हा निवळले.
अशा निरागस, निष्पाप आणि मनमोकळ्या घटना त्या काळच्या एस.टी. प्रवासात नेहमी घडत असत. प्रवासात अडचणी होत्या, गर्दी होती, धक्काबुक्की होती; पण माणसांच्या चेहऱ्यावर हसूही तितकेच होते. म्हणूनच त्या काळच्या एस.टी.च्या आठवणी आजही ओठांवर नकळत हसू फुलवतात.
विद्यार्थ्यांची खरी जीवनवाहिनी
ग्रामीण भागातील हजारो विद्यार्थ्यांचे शिक्षण एस.टी.मुळेच शक्य झाले.
सकाळची गाडी पकडून अनेक मुले तालुक्याच्या ठिकाणी शाळा-कॉलेजला जात. संध्याकाळी थकून-भागून त्याच एस.टी.ने परत गावात येत.
अनेक आई-वडील आपल्या मुलांसाठी घरचा गरम डबा कंडक्टरकडे देत. तो डबा योग्य ठिकाणी पोहोचवण्याची जबाबदारी कंडक्टर प्रेमाने पार पाडत असे. ही सेवा कोणत्याही नियमपुस्तकात लिहिलेली नव्हती; ती ग्रामीण माणुसकीची ओळख होती.
आजचा बदललेला काळ
आज बहुतेक घरांसमोर दुचाकी आहे. अनेकांकडे चारचाकी वाहने आहेत. रस्ते रुंद झाले आहेत. मोबाईलवर वाहन बोलावण्याची सुविधा उपलब्ध झाली आहे.या बदलांमुळे एस.टी.वरील अवलंबित्व कमी झाले. पण तिचे महत्त्व कमी झाले म्हणून तिचे ऋण कमी होत नाही.
ग्रामीण महाराष्ट्राला शिक्षण, रोजगार, आरोग्य, व्यापार आणि शहराशी जोडण्याचे महान कार्य अनेक दशकांपर्यंत लालपरीनेच केले.
आजही एखाद्या ग्रामीण रस्त्यावर लाल रंगाची एस.टी. दिसली की नकळत पावले थांबतात. तिचा हॉर्न कानावर पडला की बालपण जागे होते.
गेले ते दिवस
धुरळा उडवत कच्च्या रस्त्यावरून धावणारी ती बस, स्टॉपवर वाट पाहणारी माणसे, मुंबईहून येणाऱ्या नातेवाईकांची ओढ, परीक्षेला धावत जाणारी मुले, ड्रायव्हर-कंडक्टरशी असलेला जिव्हाळाहे सर्व क्षण आजही मनाच्या कोपऱ्यात जपून ठेवलेले आहेत.
रस्ते बदलले, वाहने बदलली, काळ बदलला; पण त्या लालपरीने दिलेल्या आठवणी कधीच बदलणार नाहीत. त्या आठवणी म्हणजे ग्रामीण महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा आहेत.
रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा