होनाजी भागोजी केंगले परिचय
आंबेगाव तालुक्यातील जांभोरी या गावाशी जोडलेले होनाजी भागोजी केंगले हे अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक मानले जातात. सावकारशाहीमुळे त्रस्त झालेल्या शेतकरी आणि आदिवासी समाजाच्या प्रश्नांविरुद्ध त्यांनी संघर्ष उभारला, तसेच पुढे ब्रिटिश सत्तेविरुद्धही बंड केले, अशी स्थानिक परंपरा आहे.
होनाजी केंगले यांच्या जीवनाकडे केवळ एका बंडखोराच्या जीवनकथेच्या रूपात पाहणे अपुरे ठरेल. त्यांच्या कथेमागे त्या काळातील ग्रामीण समाजव्यवस्था, जमीन आणि कर्जाचे संबंध, आदिवासींचे जीवन, सावकारशाही, ब्रिटिश महसूलव्यवस्था आणि स्थानिक समाजातील असंतोष यांचा मोठा इतिहास दडलेला आहे.
त्यामुळे होनाजी केंगले यांची कथा म्हणजे एका व्यक्तीची कथा असली तरी तिच्या मागे एका संपूर्ण समाजाच्या वेदनेचा इतिहास उभा राहतो.
जन्म आणि कुटुंब
उपलब्ध स्थानिक माहितीनुसार होनाजी भागोजी केंगले यांचा जन्म इ.स. १८३५ च्या सुमारास जांभोरी, ता. आंबेगाव, जि. पुणे येथे झाला. त्यांचे कुटुंब शेतीप्रधान आणि तुलनेने सधन होते. घरात शेती होती, गुरेढोरे होती आणि दुधदुभत्याचीही कमतरता नव्हती.
एकोणिसाव्या शतकातील ग्रामीण महाराष्ट्रात कुटुंबाची श्रीमंती आजच्या अर्थाने केवळ रोख पैशावर मोजली जात नसे. शेतजमीन, बैलजोडी, गायी-म्हशी, धान्याचा साठा, घरातील सदस्यांची काम करण्याची क्षमता आणि गावातील सामाजिक प्रतिष्ठा या सर्वांचा एकत्रित विचार करून कुटुंबाची आर्थिक ताकद ठरत असे.
होनाजी अशाच ग्रामीण वातावरणात वाढले. त्यांच्या बालपणावर शेती, पशुपालन, डोंगर-दऱ्या, जंगल आणि गावातील सामूहिक जीवन यांचा प्रभाव पडला. त्यामुळे त्यांना ग्रामीण जीवनाची आणि कष्टकरी समाजाची जवळून ओळख झाली.
लहानपणापासूनच शरीराने मजबूत असलेल्या होनाजींचा स्वभावही धाडसी असल्याचे स्थानिक कथनात सांगितले जाते. पुढे त्यांच्या आयुष्यातील संघर्षात या शारीरिक सामर्थ्याचा आणि धैर्याचा मोठा उपयोग झाला.
तरुणपण आणि कुस्ती
त्या काळातील ग्रामीण महाराष्ट्रात कुस्ती हा केवळ खेळ नव्हता. आखाडा म्हणजे तरुणांच्या शरीरसामर्थ्याची परीक्षा घेण्याचे आणि त्याचबरोबर प्रतिष्ठा मिळवण्याचे ठिकाण होते. कुस्तीपटूला गावात मान मिळत असे. त्याची शारीरिक ताकद, संयम, शिस्त आणि धैर्य यांची चर्चा दूरवर होत असे.
दुधदुभत्याच्या सधन घरात वाढलेल्या होनाजी केंगले यांचे शरीर मजबूत आणि पिळदार झाले होते. स्थानिक माहितीनुसार त्यांनी खेड, आंबेगाव, जुन्नर आणि अकोले या भागांत अनेक नामांकित कुस्त्या केल्या होत्या.
होनाजींच्या कुस्तीच्या पराक्रमामुळे त्यांचे नाव आसपासच्या भागात प्रसिद्ध झाले. एका गावातील तरुण दुसऱ्या गावात कुस्ती खेळण्यासाठी गेला की त्याच्या पराक्रमाची चर्चा अनेक दिवस होत असे. अशाच प्रकारे होनाजींचे नाव परिसरात पोहोचले.
परंतु वाढत्या प्रसिद्धीबरोबर त्यांच्या आयुष्यात मत्सरही आला. काही नातेवाईकांना त्यांचा वाढता लौकिक सहन होत नव्हता, पुढे याच कौटुंबिक वैरातून होनाजींना खोट्या गुन्ह्यात अडकविण्याचा प्रयत्न झाल्याचे सांगितले जाते.
हा प्रसंग त्यांच्या आयुष्यातील पुढील संघर्षासाठी महत्त्वाचा ठरला.
तत्कालीन आंबेगाव-जुन्नर परिसराची सामाजिक परिस्थिती
होनाजी केंगले ज्या काळात वाढत होते, तो महाराष्ट्राच्या ग्रामीण इतिहासातील मोठ्या बदलांचा काळ होता. ब्रिटिश सत्तेने प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेत अनेक बदल केले होते. जमीन, महसूल, कर्ज आणि बाजारव्यवस्था यांचे संबंध अधिक गुंतागुंतीचे होत होते.
आंबेगाव, जुन्नर, खेड, अकोले, नाशिक आणि सह्याद्रीलगतचा परिसर डोंगराळ आणि मोठ्या प्रमाणावर पावसावर अवलंबून असलेला होता. अनेक गावांमध्ये शेती हीच लोकांच्या उदरनिर्वाहाची मुख्य साधन होती. काही समाजांचे जीवन शेतीबरोबर जंगलातील साधनसंपत्ती, पशुपालन आणि स्थानिक व्यापारावरही अवलंबून होते.
महादेव कोळी, ठाकर आणि इतर आदिवासी समाजाचे जीवन डोंगर, जंगल आणि शेतीशी घट्ट जोडलेले होते. त्यांच्या उपजीविकेचे स्वरूप ऋतू, पाऊस आणि नैसर्गिक साधनांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून होते.
पाऊस चांगला झाला तर घरात धान्य येत असे. पाऊस कमी झाला तर अडचण सुरू होत असे. आणि सलग पीक बुडाले तर कुटुंबाला कर्ज घ्यावे लागे.
याच आर्थिक असुरक्षिततेचा फायदा सावकारी व्यवस्थेला मिळत असे.
१८५६ चा दुष्काळ
इ.स. १८५६ च्या सुमारास या भागात आलेल्या दुष्काळाचे अत्यंत भीषण चित्रण आढळते. पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी पाऊस म्हणजे जीवन होता. त्यामुळे आकाशात ढग दिसले की लोकांच्या मनात आशा निर्माण होत असे.
काळे ढग जमले की गावकरी आकाशाकडे पाहत. आता पाऊस पडेल, अशी अपेक्षा निर्माण होत असे. परंतु काही वेळाने वारा सुटे आणि ढग विरून जात. पाऊस मात्र पडत नसे.
जून गेला. जुलै महिना संपत आला. तरीही पावसाचा भरवसा राहिला नाही.
शेतकऱ्यांनी पेरलेले बी मातीत पडून राहिले. घरातील धान्यसाठा कमी होत गेला. सुरुवातीला लोकांनी काटकसरीने धान्य वापरले. नंतर भाकरीत कोंडा वाढला. काही कुटुंबांनी उपलब्ध असलेल्या वनउत्पादनांचा आधार घेतला.
जनावरांसाठी चारा उरला नाही. पाणी कमी झाले. गुरे अशक्त होऊ लागली.
दुष्काळाची खरी भीषणता तेव्हा जाणवते, जेव्हा शेतकऱ्याच्या हातात काम असते पण त्या कामातून उत्पन्न मिळत नाही; घरात माणसे असतात पण त्यांना खायला अन्न नसते; आणि जनावरे असतात पण त्यांच्यासाठी चारा नसतो.
अशा परिस्थितीत अनेक कुटुंबांसमोर जगण्यासाठी जमीन गहाण ठेवण्याशिवाय दुसरा पर्याय उरला नाही.
आदिवासी समाज आणि सावकारशाही
दुष्काळाचा सर्वाधिक फटका गरीब आणि आर्थिकदृष्ट्या असुरक्षित समाजाला बसतो. डोंगर-दऱ्यांमध्ये राहणाऱ्या आदिवासी समाजाची परिस्थिती यामुळे आणखी बिकट झाली. महादेव कोळी, ठाकर आणि इतर समाजांच्या जीवनात जंगलाचे महत्त्व मोठे होते. कंदमुळे, फळे, हिरडा, डिंक, लाकूड, गवत आणि इतर वनउत्पादने ही त्यांच्या अर्थव्यवस्थेचा भाग होती. परंतु दुष्काळामुळे शेतीचे उत्पन्न कमी झाले आणि जंगलातील साधनांवरही मोठा ताण आला.
कुटुंब जगवण्यासाठी लोकांना सावकारांकडून पैसे किंवा धान्य घ्यावे लागले. व्यवहाराच्या वेळी मिळालेली मदत त्या क्षणी वरदान वाटत असे. परंतु कर्जाची परतफेड करताना त्याचे ओझे वाढत जाई. कर्जाची रक्कम, त्यावरील व्याज, गहाण जमीन आणि पुन्हा घेतलेले कर्ज यामुळे शेतकरी हळूहळू सावकाराच्या आर्थिक जाळ्यात अडकत गेला. ही परिस्थिती केवळ आर्थिक नव्हती. तिचे सामाजिक परिणामही झाले.
ज्याच्या हातात पैसा आणि कागदपत्रे होती, त्याची ताकद वाढली. ज्याच्याकडे जमीन आणि श्रम होते पण रोख पैसा नव्हता, तो कर्जाच्या पाशात अडकला.
होनाजी केंगले यांनी याच परिस्थितीचा जवळून अनुभव घेतला,
जमीन गमावण्याचे संकट
शेतकऱ्याची जमीन म्हणजे त्याचे सर्वस्व.
जमीन म्हणजे घराचा आधार.
जमीन म्हणजे मुलांचे भविष्य.
जमीन म्हणजे पूर्वजांची आठवण.
जमीन म्हणजे स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची ताकद.
म्हणून दुष्काळाच्या काळात जमीन गहाण ठेवण्याची वेळ येणे ही शेतकऱ्यासाठी अत्यंत वेदनादायक बाब होती. कर्ज फेडता आले नाही तर जमीन सावकाराच्या ताब्यात जाण्याची परिस्थिती निर्माण होत असे, हळूहळू काही शेतकरी स्वतःच्या शेतातच दुसऱ्याच्या मालकीखाली काम करू लागले.
ज्याने आयुष्यभर नांगर चालवला, तोच आपल्या शेतात मजूर झाला.
ज्याने बी पेरले, त्यालाच पीक आपल्या घरात नेता येईना.
या परिस्थितीने शेतकरी आणि आदिवासी समाजाच्या मनात प्रचंड असंतोष निर्माण केला.
कष्ट करणारा एक आणि त्या कष्टाचे फळ घेणारा दुसरा, अशी विषमता अधिक तीव्र होत गेली.
हीच परिस्थिती होनाजी केंगले यांच्या मनातील अस्वस्थतेचे एक मोठे कारण ठरली.
होनाजींच्या मनात बंडाची ठिणगी
होनाजी स्वतः महादेव कोळी या आदिवासी समाजातून आले होते. त्यांनी शेतकऱ्यांचे दुःख केवळ ऐकले नव्हते, तर ते प्रत्यक्ष पाहिले होते.
दुष्काळात उपाशी राहणारी मुले त्यांनी पाहिली. जनावरांची झालेली दयनीय अवस्था त्यांनी पाहिली. कर्जामुळे जमीन गमावलेली कुटुंबे त्यांनी पाहिली. सावकाराच्या हिशेबामुळे वर्षानुवर्षे कर्जात अडकलेला शेतकरी त्यांनी पाहिला. आणि याच काळात त्यांच्या स्वतःच्या जीवनातही अन्यायाचा अनुभव आला होता. त्यामुळे त्यांच्या मनातील असंतोष हळूहळू वैयक्तिक पातळीवरून सामाजिक पातळीवर गेला.
ते लोकांशी बोलू लागले. अन्याय सहन करत बसण्यापेक्षा त्याविरुद्ध उभे राहिले पाहिजे, अशी भावना त्यांनी व्यक्त केली.
त्यांच्याभोवती काही धाडसी तरुण जमा होऊ लागले. आणि अशा प्रकारे त्यांच्या मनातील ठिणगीने बंडाचे रूप धारण करण्यास सुरुवात केली
सुरुवातीच्या कारवाया
होनाजी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी सुरुवातीला सावकारांच्या वाड्यांवर रात्रीच्या वेळी छापे टाकले. या कारवायांमध्ये कर्जाची कागदपत्रे, गहाणखते आणि जमीन व्यवहाराशी संबंधित दस्तऐवज ताब्यात घेतले जात. त्या काळात अशा कागदपत्रांना फार मोठे महत्त्व होते. गरीब शेतकऱ्याने जमीन गहाण ठेवली आहे, कर्ज घेतले आहे किंवा एखादा व्यवहार केला आहे, याचा पुरावा कागदावर असायचा. त्यामुळे हा कागद शेतकऱ्याच्या भवितव्यावर प्रभाव टाकू शकत असे.
होनाजी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी अशी कागदपत्रे जाळून टाकली. काही ठिकाणी सावकारांची संपत्ती लुटल्याचेही सांगितले जाते. या लुटीतून शस्त्रे आणि दारूगोळा खरेदी करण्यात आला आणि उर्वरित पैसा गरिबांना वाटल्याची लोककथा आहे.
भीमाशंकर ते नाशिक बंडाचा विस्तार
होनाजींच्या बंडाची चर्चा हळूहळू जांभोरीच्या पलीकडे जाऊ लागली.
सह्याद्रीचा डोंगराळ प्रदेश त्यांच्या हालचालींसाठी अनुकूल होता. भीमाशंकरच्या डोंगररांगांपासून खेड, आंबेगाव, जुन्नर, शिरूर, अकोले, राजूर, घोटी, इगतपुरी आणि नाशिकच्या काही भागांपर्यंत त्यांच्या हालचाली झाल्या.
पुढे कोकणातील कर्जत, खांडस, सरळगाव, टोकावडे आणि मुरबाड या भागांपर्यंतही त्यांच्या बंडाचा प्रभाव पोहोचल्याचे सांगितले जाते. या भागातील डोंगर, जंगल, घाटवाटा आणि दुर्गम वस्ती यामुळे स्थानिक बंडकऱ्यांना भौगोलिक फायदा मिळत होता.
ब्रिटिश प्रशासनासाठी बाहेरून आलेल्या पोलिसांना या प्रदेशातील प्रत्येक वाट माहीत असणे शक्य नव्हते. स्थानिक लोकांच्या सहकार्याशिवाय अशा भागात एखाद्या बंडकऱ्याला पकडणे कठीण होते.
होनाजींचे नाव त्यामुळे हळूहळू ब्रिटिश प्रशासनाच्या नजरेत गंभीर बंडखोर म्हणून येऊ लागले.
अटक आणि शिक्षा
होनाजी केंगले यांच्या बंडामुळे ब्रिटिश प्रशासन त्यांच्यावर लक्ष ठेवून होते, शेवटी त्यांना अटक करण्यात आली आणि कठोर शिक्षा झाली, त्यांना इ.स. १८५८ मध्ये अटक करून अंदमानात दहा वर्षांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा झाली. अंदमानातील शिक्षा ही ब्रिटिश राजवटीतील कठोर शिक्षांपैकी एक होती. आपल्या गावापासून, कुटुंबापासून आणि परिचित भूमीपासून दूर समुद्रापलीकडे शिक्षा भोगणे म्हणजे कैद्याच्या जीवनातील अत्यंत कठीण अवस्था होती.
पुन्हा गावात परतल्यानंतरचा संघर्ष
दहा वर्षांची शिक्षा भोगल्यानंतर होनाजी एप्रिल १८६८ च्या सुमारास पुन्हा जांभोरीला परतले.
दीर्घ काळानंतर आपल्या गावात परतलेला माणूस जेव्हा आपल्या लोकांना भेटतो, तेव्हा त्याच्या मनात अनेक भावना असतात. परंतु होनाजींसाठी गावात परतणे म्हणजे संघर्षातून विश्रांती घेणे नव्हते.
त्यांच्या अनुपस्थितीतही ग्रामीण भागात सावकारशाहीविरुद्धचा असंतोष कायम होता.
जमिनीचे प्रश्न कायम होते.
कर्जबाजारीपणा कायम होता.
गरीब शेतकऱ्यांचे दुःख कायम होते.
म्हणून होनाजीनी पुन्हा या संघर्षाची सूत्रे हाती घेतल्याचे स्थानिक कथन सांगते. त्यांच्या परतण्याने बंडाला पुन्हा चालना मिळाली.
ब्रिटिश सरकारची कारवाई
होनाजींच्या हालचाली पुन्हा वाढू लागल्याने ब्रिटिश प्रशासन अधिक सावध झाले.
अहमदनगर, नाशिक, जुन्नर, आंबेगाव, घोडेगाव आणि ओतूर परिसरात त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या हालचाली झाल्याचे सांगितले जाते. सावकारांवर हल्ले, मालमत्तेची लूट आणि हिंसक कारवायांच्या बातम्या ब्रिटिश प्रशासनापर्यंत पोहोचत होत्या.
होनाजींना पकडणे हे प्रशासनासाठी प्रतिष्ठेचा प्रश्न बनत गेले. त्यांना पकडण्यासाठी पोलिसांची संख्या वाढवण्यात आली. त्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यात आले. त्यांच्या सहकाऱ्यांची माहिती मिळवण्याचे प्रयत्न सुरू झाले.
स्थानिक भूगोलाचा फायदा घेत होनाजी मात्र वारंवार पोलिसांच्या हातातून निसटत राहिले.
₹१०,००० चे बक्षीस
होनाजी केंगले यांना पकडण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने ₹१०,००० चे बक्षीस जाहीर केले, असा उल्लेख त्यांच्या जीवनाविषयीच्या उपलब्ध माहितीत आढळतो.
त्या काळच्या आर्थिक परिस्थितीचा विचार केला तर ही रक्कम अत्यंत मोठी होती.
एखाद्या व्यक्तीला पकडण्यासाठी एवढे मोठे बक्षीस जाहीर करणे म्हणजे प्रशासनाच्या दृष्टीने तो व्यक्ती किती महत्त्वाचा किंवा धोकादायक मानला जात होता, याचे संकेत देणारी बाब आहे. तसेच त्यांच्या सहकाऱ्यांना पकडण्यासाठीही वेगवेगळ्या रकमेची बक्षिसे जाहीर केल्याचे सांगितले जाते.
नांदगावातील फितुरी आणि अटक
होनाजी केंगले यांना पकडणे ब्रिटिश प्रशासनासाठी सोपे नव्हते. शस्त्रबळ, पोलिस मोहीम आणि शोध घेऊनही ते वारंवार निसटत होते. अशा परिस्थितीत त्यांना पकडण्यासाठी फितुरीचा मार्ग स्वीकारण्यात आला, अशी स्थानिक कथा आहे.
होनाजी कोकणातील नांदगाव येथे येणार असल्याची माहिती ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना मिळाली. त्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी साध्या वेशातील हेर पाठवण्यात आले. होनाजी ज्या घरात येत-जात असत, त्या घरातील जनाबाई मेंगाळ नावाच्या स्त्रीला पैशाचे आमिष दाखवून माहिती मिळवण्यात आली,
होनाजी जवळपास तीन आठवड्यांनी नांदगाव येथे आले. त्यांच्या आगमनाची माहिती लगेच ब्रिटिशांच्या हेरांना देण्यात आली. काही वेळातच घराभोवती पोलिसांचा वेढा पडला. आणि १५ ऑगस्ट १८७६ रोजी होनाजी केंगले यांना नांदगाव येथे अटक करण्यात आली. ही बातमी दुसऱ्या दिवशी परिसरात वाऱ्यासारखी पसरली.
ज्यांच्या दृष्टीने होनाजी आपल्या समाजाचा कैवारी होते, त्यांना ही बातमी अत्यंत दुःखद वाटली.
न्यायालयीन खटला
अटकेनंतर होनाजींना पुण्यात आणण्यात आले. त्यांच्यावर सावकारांची लूट करणे, गहाणखते जाळणे, सरकारी मालमत्तेचे नुकसान करणे, दरोडे घालणे आणि इतर गुन्ह्यांचे आरोप ठेवण्यात आल्याचे सांगितले जाते. खटला अनेक महिने चालल्याची माहिती उपलब्ध आहे.
ब्रिटिश प्रशासनाच्या दृष्टीने या कारवाया कायद्याविरुद्ध होत्या. त्यामुळे न्यायालयात त्यांच्यावर आरोप सिद्ध करण्याचा प्रयत्न झाला. परंतु लोकांच्या दृष्टीने प्रश्न वेगळा होता. गरीब शेतकऱ्यांच्या जमिनी का गेल्या? सावकारांच्या कर्जामुळे शेतकरी का अडकला? आदिवासी समाजाच्या दुःखाकडे कोण पाहणार? या प्रश्नांची उत्तरे सामान्य लोकांना प्रशासनाकडून मिळत नसतील, तर त्यांच्या दृष्टीने होन्या अन्यायाविरुद्ध उभे राहणारा माणूस बनला होता. म्हणून न्यायालयीन नोंद आणि लोकस्मृती यांच्यातील फरक येथे स्पष्टपणे दिसतो.
फाशी
स्थानिक इतिहासानुसार इ.स. १८७६ मध्ये होनाजी भागोजी केंगले यांना फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली. ठाणे येथील तुरुंगात त्यांना फाशी देण्यात आली. त्यांच्या जीवनाचा शेवट अशा प्रकारे झाला. परंतु एका बंडकऱ्याचा मृत्यू म्हणजे त्याच्या विचारांचा अंत नसतो.
होनाजींच्या मृत्यूनंतरही त्यांचे नाव लोकांच्या स्मरणातून नाहीसे झाले नाही.
ज्या डोंगर-दऱ्यांतून त्यांनी हालचाली केल्या, ज्या गावांमध्ये त्यांच्या कथा सांगितल्या गेल्या आणि ज्या समाजासाठी त्यांनी संघर्ष केला, त्या समाजाने त्यांची आठवण जपली. त्यांच्या मृत्यूने शरीर संपले; पण लोकस्मृतीतील त्यांचे स्थान कायम राहिले.
लोकस्मृतीतील होनाजी
इतिहासाच्या अधिकृत नोंदी आणि लोकस्मृती यांचे स्वरूप वेगळे असते.
सरकारी कागदपत्रात एखादी व्यक्ती आरोपी, बंडखोर किंवा दरोडेखोर म्हणून नोंदवली जाऊ शकते. परंतु त्या व्यक्तीला जवळून पाहणाऱ्या समाजाच्या स्मरणात तोच माणूस नायक असू शकतो. होनाजी केंगले यांच्या बाबतीत हीच गोष्ट महत्त्वाची आहे. स्थानिक लोकस्मृतीत ते गरीबांचे कैवारी, सावकारशाहीविरुद्ध उभे राहिलेले बंडकरी आणि अन्यायाविरुद्ध लढणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणून जपले गेले.
पिढ्यान्‌पिढ्या त्यांच्या कथा सांगितल्या गेल्या. या कथा सांगताना त्यात अनेक तपशील वाढले असतील, काही घटना बदलल्या असतील किंवा काही घटना लोकपरंपरेतून अधिक नाट्यमय झाल्या असतील. परंतु लोकस्मृतीमध्ये एखाद्या व्यक्तीची आठवण इतक्या दीर्घकाळ टिकून राहणे ही स्वतःमध्ये अभ्यासाची बाब आहे.
होनाजी केंगले यांची लोकस्मृती म्हणजे त्या काळातील समाजाच्या मनातील अन्यायाविरुद्धच्या भावनेचे प्रतिबिंब म्हणूनही पाहता येते.
जांभोरी ता.आंबेगाव येथील स्मारक
होनाजी केंगले यांचे जन्मगाव जांभोरी आहे. त्यामुळे त्यांच्या स्मृतीचे सर्वांत जवळचे आणि नैसर्गिक केंद्र म्हणजे जांभोरी. उपलब्ध माहितीनुसार हेमंत काळू केंगले, मारुती धोंडू केंगले आणि माजी उपआयुक्त लक्ष्मण डामसे यांच्या पुढाकाराने इ.स. २००२ मध्ये जांभोरी येथे स्मारक उभारण्यात आले. हे स्मारक उभारण्यासाठी स्थानिक पातळीवर प्रयत्न करण्यात आले. आज अशा स्मारकांकडे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या पुतळ्याच्या किंवा वास्तूच्या रूपात पाहणे योग्य ठरणार नाही. ते स्थानिक इतिहासाच्या जतनाचे केंद्र बनू शकतात.
होनाजी केंगले यांच्या जीवनाशी संबंधित कागदपत्रे, लोककथा, छायाचित्रे, वंशावळ, तत्कालीन नोंदी, स्थानिक साक्षी आणि संशोधन येथे जतन केले गेले तर भविष्यातील संशोधकांसाठी मोठी साधनसंपत्ती तयार होऊ शकते.
होनाजी केंगले यांचे स्मारक अधिक विकसित करून ते आदिवासी आणि ग्रामीण इतिहासाच्या अभ्यासाचे केंद्र बनवावे, अशी मागणी केली जाते.
भीमाशंकर येथील बसस्थानकाला होनाजी केंगले यांचे नाव देण्याची मागणीही करण्यात आल्याचे सांगितले जाते.
होनाजी केंगले यांचे ऐतिहासिक मूल्यमापन
होनाजी केंगले यांचे ऐतिहासिक मूल्यमापन करताना भावनिक गौरव आणि चिकित्सक इतिहासलेखन या दोन्हींचा समतोल साधणे आवश्यक आहे.
म्हणून होनाजी केंगले यांना समजून घेण्याचा योग्य मार्ग म्हणजे त्यांच्या काळातील सामाजिक परिस्थिती समजून घेणे.
एकोणिसाव्या शतकातील ग्रामीण समाजात जमीन ही जीवनाचा केंद्रबिंदू होती. दुष्काळ, कर्ज आणि सावकारी यामुळे जमीन गमावण्याची वेळ आली तर संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक रचना कोसळत असे.
या परिस्थितीत होनाजीसारख्या व्यक्तीचा उदय होणे हे सामाजिक असंतोषाचे लक्षण मानता येते.
त्यांनी संघर्षासाठी निवडलेला मार्ग हिंसक होता. त्यामुळे त्यांच्या कारवायांना त्या काळच्या सत्तेने गुन्हा मानले, हेही इतिहासाचा भाग आहे. पण त्याच वेळी त्यांच्या संघर्षामागील सामाजिक वेदना दुर्लक्षित करून चालणार नाही.
होनाजी केंगले यांचे महत्त्व याच ठिकाणी आहे.
ते एका मोठ्या सामाजिक प्रश्नाचे प्रतीक बनले.
जमीन कोणाची?
कष्टाचे फळ कोणाचे?
कर्जाच्या पाशातून शेतकरी कसा मुक्त होणार?
आणि अन्यायाविरुद्ध सामान्य माणूस कुठे उभा राहणार?
या प्रश्नांमुळे त्यांची कथा आजही अर्थपूर्ण वाटते.
उपसंहार
सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये अनेक कथा जन्माला आल्या आणि अनेक काळाच्या ओघात विस्मृतीत गेल्या. काही कथा राजांच्या आहेत, काही युद्धांच्या आहेत, काही स्वातंत्र्यसैनिकांच्या आहेत; तर काही कथा सामान्य माणसाच्या जगण्यासाठीच्या संघर्षाच्या आहेत.
होनाजी भागोजी केंगले यांची कथा ही याच शेवटच्या प्रकारातील एक महत्त्वाची कथा आहे.
जांभोरीच्या मातीत जन्मलेला एक तरुण, कुस्तीच्या आखाड्यात नाव कमावतो. आपल्या परिसरातील लोकांच्या जीवनात वाढत जाणारा अन्याय पाहतो. स्वतःही अन्यायाचा अनुभव घेतो. दुष्काळात होरपळणाऱ्या समाजाचे दुःख पाहतो. सावकारांच्या कर्जाच्या पाशात अडकलेल्या शेतकऱ्यांची अवस्था पाहतो. आणि शेवटी अन्यायाविरुद्ध बंडाचा मार्ग स्वीकारतो.
त्यांच्या संघर्षाचा मार्ग योग्य होता की अयोग्य, यावर इतिहासात चर्चा होऊ शकते. त्यांच्या कारवायांचे स्वरूप काय होते, यावरही संशोधन होऊ शकते. परंतु त्यांच्या नावाभोवती निर्माण झालेली लोकस्मृती हे एक ऐतिहासिक सत्य आहे.
कारण एखादा माणूस शंभर वर्षांहून अधिक काळ जनतेच्या स्मरणात जिवंत राहतो, यामागे काहीतरी खोल सामाजिक कारण असते.
होनाजी केंगले यांच्या बाबतीत ते कारण म्हणजे अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची भावना. त्यांची कथा म्हणूनच केवळ भूतकाळातील एका बंडकऱ्याची कथा नाही.
ती आजही आपल्याला विचारते
अन्याय होत असताना गप्प बसणे योग्य की त्याविरुद्ध आवाज उठवणे?
कष्ट करणाऱ्याला त्याच्या कष्टाचे योग्य फळ मिळणे हा त्याचा अधिकार नाही का?
जमीन, श्रम आणि जगण्याच्या साधनांवर दुर्बलांचा हक्क कसा जपला जाईल?
आणि सर्वांत महत्त्वाचे
इतिहास लिहिताना आपण सत्तेच्या नोंदींबरोबर सामान्य माणसाच्या स्मृतीकडेही पाहणार आहोत का?
या प्रश्नांच्या उत्तरांचा शोध घेताना जांभोरीच्या मातीतून उभे राहिलेले होनाजी भागोजी केंगले हे व्यक्तिमत्त्व पुन्हा एकदा आपल्या समोर उभे राहते.
त्यांच्या संघर्षाची मशाल त्यांच्या हातातून निघून गेली; पण तिचा प्रकाश लोकस्मृतीत आजही दिसतो.
रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा