रयतेचा राजा, छत्रपती शिवरायांचा माहीत नसलेला इतिहास

रयतेचा राजा 

छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ महाराष्ट्राचीच नव्हे, तर अवघ्या भारताची अस्मिता आहेत. त्यांचा इतिहास आपण शालेय पुस्तकांत वाचला आहेच, पण महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे असे अनेक पैलू आहेत जे आजही सामान्य जनतेला फारसे माहित नाहीत.

महाराजांनी केवळ तलवारीच्या जोरावर साम्राज्य उभे केले नाही, तर त्यामागे त्यांचे अफाट बुद्धीचातुर्य, दूरदृष्टी आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन होता. 

चला तर मग, जाणून घेऊया महाराजांच्या इतिहासातील काही अशा गोष्टी ज्या तुम्हाला थक्क करतील.

शेतकऱ्यांचे संरक्षण आणि मदत 

पडीक जमिनी लागवडीखाली आणण्यासाठी प्रोत्साहन दिले, सरकारी तिजोरीतून मदत केली, गरीब शेतकऱ्यांना नांगर, बैल आणि बी-बियाणे पुरविण्याचे आदेश शिवरायांनी दिले होते.

दुष्काळात करमाफी

दुष्काळाच्या कठीण प्रसंगी शेतकऱ्यांचा सारा (कर) माफ केला जात असे आणि सरकारी कोठारातून धान्याची मदत केली जात असे.

स्त्री-सन्मान

युद्धाच्या काळातही शत्रूच्या सैन्यातील महिलांना सन्मानाने परत पाठवण्याचे, तसेच स्त्रियांची कोणतीही हानी न करण्याचे कडक आदेश सैन्याला होते.

सैनिकांच्या कुटुंबाची काळजी

सैनिकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होऊन त्यांच्या कुटुंबाची पूर्ण काळजी घेतली जात असे.

पाणी नियोजन 

रयतेसाठी बंधारे, विहिरी आणि कालव्यांची सोय करून पाणीनियोजनाला उत्तेजन दिले होते. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात शेती ओलिताखाली आली. आणि स्वराज्याचा बराचसा प्रदेश धनधान्य, फळे,फुले, आणि दूध दुभते यांनी संपन्न झाला.

न्यायव्यवस्था

शिवरायांची न्यायव्यवस्था सुयोग्य आणि लोककेंद्रित होती, ज्यामुळे रयतेला हे "स्वतःचे राज्य" वाटत असे, असे वरून समजते.

धार्मिक सहिष्णुता 

स्वधर्माभिमान असूनही, त्यांनी इतर धर्मांचा आदर केला आणि आपल्या सैन्यात व प्रशासनात वेगवेगळ्या जाती धर्मातील लोकांना महत्त्वाचे स्थान दिले.

स्वराज्याची संकल्पना

परकीय गुलामगिरीतून मुक्ती मिळवून, सामान्य माणसाला 'मुक्त श्वास' घेता येईल असे स्वराज्य उभे केले, असे वर नमूद केले आहे. 

त्यांचा कारभार हा लोकाभिमुख होता, जो आज्ञापत्रातून स्पष्ट होतो. 

भारतीय नौदलाचे जनक (Father of Indian Navy)

बहुतेक लोकांना माहीत आहे की महाराजांनी किल्ले बांधले, पण त्यांनी भारतीय उपखंडात स्वदेशी आरमाराची (Navy) मुहूर्तमेढ रोवली. त्या काळी समुद्रमार्गे होणारी परकीय आक्रमणे रोखण्यासाठी महाराजांनी भक्कम असे यशस्वीआरमार निर्माण केले.

कोकण किनारपट्टीचे संरक्षण

डच, पोर्तुगीज आणि इंग्रजांच्या वर्चस्वाला आव्हान देण्यासाठी त्यांनी लढाऊ जहाजे बांधली.

खाडीच्या मुखावर विजयदुर्ग आणि सिंधुदुर्ग किल्ले बांधून त्यांनी समुद्री शत्रूंवर वचक निर्माण केला.

गनिमी कावा, युद्धनीती पलीकडचे शास्त्र

महाराजांनी वापरलेला 'गनिमी कावा' हा केवळ लपून हल्ला करणे हा नव्हता. ते एक प्रगत युद्धशास्त्र होते.

मानसशास्त्रीय युद्ध

शत्रूच्या मनात धडकी भरवणे आणि त्यांना त्यांच्याच प्रदेशात गोंधळात टाकणे यात महाराज माहीर होते.

भौगोलिक ज्ञान: 

सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांचा वापर करून १० पट मोठ्या सैन्याचा पराभव कसा करायचा, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे प्रतापगडची लढाई.

पर्यावरणाचे रक्षण आणि झाडांचे महत्त्व

महाराज हे काळाच्या खूप पुढे होते. त्यांनी स्वराज्यात झाडे तोडण्यावर कडक निर्बंध घातले होते. त्यांच्या आज्ञापत्रात असे नमूद आहे की रयतेने लावलेली झाडे ही लेकरांसारखी जपावीत. अगदी वाळलेले लाकूड हवे असेल तरच परवानगी घ्यावी, पण फळ देणारी झाडे तोडू नयेत.

नौदलासाठी लाकूड हवे असताना त्यांनी कधीही प्रजेच्या बागांतील झाडे तोडली नाहीत, तर सरकारी रानातून योग्य मोबदला देऊन लाकूड मिळवले.

महिलांचा सन्मान आणि नैतिक मूल्ये

शत्रूच्या स्त्रियांनाही मातेचा सन्मान देण्याची शिकवण महाराजांनी दिली. कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेचा प्रसंग असो किंवा इतर कोणत्याही मोहिमेतील महिला, महाराजांच्या सैन्याने कधीही महिलांचा अनादर केला नाही. हे त्यांच्या चारित्र्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य होते.

शिवमुद्रा आणि राज्यकारभार

महाराजांची राजमुद्रा (Seal) ही संस्कृतमध्ये होती, तर त्या काळी राजदरबारात फारसी भाषेचा वापर व्हायचा. प्रतिपच्चंद्रलेखेव. या मुद्रेतून त्यांनी लोककल्याणकारी राज्याचा विचार मांडला.

राज्यव्यवहार कोश

त्यांनी फारसी शब्दांना पर्यायी संस्कृत/मराठी शब्द देण्यासाठी 'राज्यव्यवहार कोश' तयार करून घेतला. यामुळे प्रशासनात स्वभाषेचा वापर वाढला. मोडी लिपी ही छत्रपतींच्या काळात उदयाला आली. मोडी लिपी ही छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी दिलेली एक देणगी होती. मोडी लिपीचे संवर्धन होणे गरजेचे आहे.

स्थापत्यशास्त्र आणि जलव्यवस्थापन

महाराजांचे किल्ले म्हणजे स्थापत्यशास्त्राचा नमुना आहेत. रायगड किल्ल्याचे बांधकाम करताना त्यांनी हिरोजी इंदुलकर यांना सांगितले होते की, किल्ल्यावर पाणी साठवण्याची अशी सोय करा की शत्रूने वेढा घातला तरी पाणी कमी पडणार नाही.

रायगडचा बाजारपेठ

आजही रायगडची बाजारपेठ पाहताना लक्षात येते की, तिथे घोडेस्वारालाही खरेदी करता येईल इतकी ती उंच आणि प्रशस्त होती.

पाण्याचे टाके

प्रत्येक किल्ल्यावर पावसाचे पाणी साठवण्याची 'साखळी पद्धत' त्यांनी राबवली होती.

सर्वधर्मसमभावाचे मूर्तिमंत उदाहरण

​अनेकदा इतिहासाचे विकृतीकरण करून महाराजांना एका विशिष्ट धर्माचे रक्षक म्हणून रंगवले जाते. 

पण वास्तव हे आहे की, महाराजांचा लढा हा 'धर्मा' विरुद्ध नसून 'अन्यायी सत्ते' विरुद्ध होता. त्यांच्या प्रशासनात आणि सैन्यात अनेक मुस्लिम, व इतर जाती-धर्माचे अधिकारी अत्यंत उच्च पदावर होते.

मदारी मेहतर

आग्रा सुटकेच्या वेळी महाराजांच्या जागी झोपलेले मदारी मेहतर.

इब्राहिम खान 

तोफखान्याचे प्रमुख.

कान्होजी जेधे 

नौदलातील महत्त्वाचे पद.

नूर खान बेग 

महाराजांच्या पायदळाचे पहिले सरनोबत हे नूर खान बेग होते.

जिवा महाला 

जीवा महाला हा जातीने न्हावी होता. परंतु छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निष्ठावान सेवक होता. अफजल खान वधाच्या वेळी याच जीवा महालाने महाराजांचे रक्षण केले.

बहिर्जी नाईक  

बहिर्जी नाईक हे तर स्वराज्याच्या हेरखात्याचे प्रमुख होते. त्यांचा फार मोठा उपयोग स्वराज्याच्या कामी महाराजांनी करून घेतला.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात मराठ्यांसोबतच मावळे (कुणबी), बारा बलुतेदार, माळी, धनगर, कोळी, भंडारी आणि आदिवासी (गोंड) समाजातील सैनिक मोठ्या संख्येने होते. 

याव्यतिरिक्त, स्वराज्याच्या नाविक दलात आणि तोफखान्यात मुस्लीम सैनिक व अनेक निष्ठवान मुस्लिम अधिकारी, तसेच गोवा/पोर्तुगीज भागातील ख्रिश्चन सैनिकांचाही समावेश होता.

सैन्यातील प्रमुख समाज आणि गट

मावळे: पुणे-सातारा पट्ट्यातील डोंगराळ भागातील मावळे हे सैन्याचा मुख्य कणा होते.

मुस्लिम सैनिक 

शिवरायांच्या सैन्यात अनेक मुस्लीम सैनिक होते, तसेच तोफखान्याचा प्रमुख व काही अंगरक्षक मुस्लिम होते.

आदिवासी व इतर

गोंड, महादेव कोळी, माळी, धनगर, आणि भंडारी समाजातील शूर योद्धे स्वराज्यासाठी लढले.

शिलेदार व बारगीर

सैन्यात स्वतःचे घोडे असणारे शिलेदार आणि सरकारी घोडेस्वार (बारगीर) असा दोन्ही प्रकारचा समावेश होता. 

हे स्वराज्य सर्वसमावेशक होते, जिथे जातीभेदाला थारा नव्हता आणि गुणवत्तेला प्राधान्य देऊन सर्व जाती-धर्मांतील लोकांना सैन्यात व प्रशासनात पदे दिली जात.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कधीच जातीपतीचे राजकारण केले नाही. तर त्यांनी गुणवत्तेला महत्त्व दिले. आणि स्वराज्याच्या कामे त्यांचं येथे योग्य प्रकारे उपयोग करून घेतला.

महाराजांनी मशिदींनाही इनामे दिली होती आणि युद्धाच्या वेळी कुराण हाती लागल्यास ते सन्मानाने मुस्लिम सैनिकांच्या स्वाधीन केले जायचे.

आग्र्याहून सुटका: एक जागतिक गुप्तचर मिशन

आग्र्याहून सुटका ही केवळ एक सुटका नव्हती, तर ते जगातील सर्वात यशस्वी गुप्तचर मोहिमेचे उदाहरण आहे. मिठाईच्या पेटाऱ्यातून बाहेर पडण्यापासून ते थेट रायगडापर्यंतचा हजारो किलोमीटरचा प्रवास महाराजांनी वेशांतर करून पूर्ण केला. 

यात त्यांच्या गुप्तचर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती.

निष्कर्ष

छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एक 'राजा' नव्हते, तर ते एक 'विचार' आहेत. शिस्त, धाडस, नियोजन आणि लोककल्याण या गुणांचा संगम म्हणजे शिवराय. त्यांचा इतिहास वाचणे म्हणजे स्वतःला घडवणे आहे.

आजच्या कॉर्पोरेट जगात 'मॅनेजमेंट गुरू' म्हणूनही महाराजांच्या युद्धनीतीचा आणि प्रशासन नीतीचा अभ्यास केला जातो.

परंतु छत्रपतींचे विचार आजच्या राज्यकर्त्यांनी पुढे घेऊन जाणे आणि जनतेने त्याचे अनुकरण करणे हे खूप गरजेचे आहे परंतु तसे होताना दिसत नाही. 

आता मूळ विकासाच्या बाबी बाजूला ठेऊन जातीयतेचे राजकारण केले जाते, हेच महाराष्ट्राचे दुर्दैव म्हणावे लागेल.

तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? महाराजांच्या इतिहासातील असा कोणता प्रसंग आहे जो तुम्हाला सर्वात जास्त प्रेरित करतो? कमेंट मध्ये नक्की सांगा.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान)