मंदोशीच्या जलसंधारणासाठी तरुणाईचा पुढाकार!

मंदोशीच्या जलसंधारणासाठी तरुणाईचा पुढाकार!

आकाश हुरसाळे यांच्या संकल्पनेला अमित शेटे यांचे मोलाचे सहकार्य; ओढ्यावर चार-पाच ठिकाणी बांध घालण्याचे काम

पाणी अडवा, पाणी जिरवा; निसर्ग वाचवा, गाव समृद्ध करा!

महाराष्ट्रात सध्या दुष्काळाचे सावट गडद होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. पावसाचे अनिश्चित स्वरूप, भूजलपातळीत होणारी घट, वाढती पाण्याची गरज आणि पाण्याचा अपुरा साठा यांमुळे भविष्यात अनेक गावांना पाणीटंचाईचा सामना करावा लागू शकतो. अशा परिस्थितीत पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपणे, उपलब्ध जलस्रोतांचे संवर्धन करणे आणि पावसाचे पाणी योग्य ठिकाणी अडवून जमिनीत मुरवणे ही काळाची गरज बनली आहे.

पाणी ही केवळ माणसाची गरज नाही, तर निसर्गातील प्रत्येक सजीवाच्या अस्तित्वाचा आधार आहे. माणसांबरोबरच पशुपक्षी, कीटक आणि इतर असंख्य जीवांचे जीवनही पाण्यावर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलसंधारणाकडे केवळ मानवी गरज म्हणून न पाहता निसर्ग संवर्धनाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणून पाहिले पाहिजे.

याच विचारातून पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यात असलेल्या मंदोशी गावात एक स्तुत्य उपक्रम सुरू झाला आहे. गावातील ओढ्यावर बांध घालून पाणी अडवण्याची संकल्पना सामाजिक कार्यकर्ते श्री. आकाश हुरसाळे यांनी मांडली. त्यांच्या या संकल्पनेला खेड तालुका (ग्रामीण) भारतीय जनता पार्टीचे अध्यक्ष श्री.अमित शेटे यांनी मोलाचे सहकार्य केले आहे.

या उपक्रमांतर्गत आतापर्यंत ओढ्यावर चार-पाच ठिकाणी बांध घालण्यात आले आहेत. पावसाचे पाणी वाहून जाण्याऐवजी ते स्थानिक पातळीवर अडवून त्याचा भविष्यात उपयोग व्हावा, हा या प्रयत्नामागील मुख्य उद्देश आहे. गावाच्या जलसुरक्षेच्या दृष्टीने हे एक सकारात्मक पाऊल मानता येईल.

१. आकाश हुरसाळे यांची दूरदृष्टी आणि सामाजिक बांधिलकी

गावाचा विकास म्हणजे केवळ रस्ते, इमारती आणि इतर भौतिक सुविधा निर्माण करणे नव्हे. गावातील नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे संवर्धन करणे, पाण्याची उपलब्धता वाढवणे, शेतीला आधार देणे आणि पशुपक्ष्यांसाठी पाण्याची सोय निर्माण करण्याचा प्रयत्न करणे, हेदेखील गावविकासाचे महत्त्वाचे पैलू आहेत.

मंदोशी गावातील श्री.आकाश हुरसाळे यांनी याच व्यापक दृष्टिकोनातून ओढ्यावर बांध घालण्याची संकल्पना मांडली. पावसाळ्यात डोंगरदऱ्यांतून आणि ओढ्यांतून वाहून जाणारे पाणी योग्य ठिकाणी अडवता आले, तर त्याचा गावाला भविष्यात उपयोग होऊ शकतो, हा विचार त्यांनी कृतीत आणण्याचा प्रयत्न केला.

पाणीटंचाई निर्माण झाल्यानंतर उपाययोजना करण्यापेक्षा संभाव्य पाणीटंचाईचा विचार करून आधीच प्रयत्न करणे अधिक महत्त्वाचे असते. ही गरज ओळखून आकाश हुरसाळे यांनी जलसंधारणाच्या कामासाठी पुढाकार घेतला.

एखादी चांगली संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी इच्छाशक्तीबरोबरच साधनसामग्री, आर्थिक सहकार्य आणि लोकसहभागही आवश्यक असतो. त्यामुळे या उपक्रमासाठी सहकार्य मिळवण्याच्या दृष्टीने त्यांनी प्रयत्न सुरू केले. त्यांच्या या प्रयत्नांना सकारात्मक प्रतिसाद मिळाल्यामुळे मंदोशीतील जलसंधारणाच्या कामाला प्रत्यक्ष सुरुवात झाली.

२. अमित शेटे यांचे मोलाचे सहकार्य

मंदोशी गावातील ओढ्यावर बांध घालण्याची संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी आकाश हुरसाळे यांनी खेड तालुका (ग्रामीण) भारतीय जनता पार्टीचे अध्यक्ष श्री. अमित शेटे यांच्याकडे सहकार्याची अपेक्षा व्यक्त केली.

गावाच्या पाणीप्रश्नाशी संबंधित असलेल्या या उपक्रमाचे महत्त्व लक्षात घेऊन अमित शेटे यांनी सकारात्मक प्रतिसाद दिला. बंधाऱ्यांच्या कामाला सुरुवात करता यावी, यासाठी त्यांनी स्वखर्चाने जेसीबी मशीन उपलब्ध करून दिल्या.

जलसंधारणाच्या कामामध्ये अनेकदा चांगली संकल्पना असली, तरी प्रत्यक्ष कामासाठी आवश्यक यंत्रसामग्री उपलब्ध होणे महत्त्वाचे असते. अमित शेटे यांनी या गरजेची पूर्तता करण्यासाठी सहकार्य केल्यामुळे ओढ्यावर बांध घालण्याचे काम पुढे नेणे शक्य झाले.

सामाजिक कार्यात योग्य वेळी मिळणारे सहकार्य अत्यंत महत्त्वाचे असते. एका व्यक्तीने संकल्पना मांडणे आणि दुसऱ्या व्यक्तीने आवश्यक साधनसामग्री उपलब्ध करून देणे, यामुळे चांगल्या उपक्रमाला प्रत्यक्ष कृतीची जोड मिळते.

गावाच्या विकासासाठी केलेले असे सहकार्य इतरांनाही सामाजिक कामात सहभागी होण्याची प्रेरणा देते. त्यामुळे आकाश हुरसाळे यांच्या पुढाकाराला प्रतिसाद देत अमित शेटे यांनी केलेले सहकार्य निश्चितच कौतुकास्पद आहे. यातून अमित शेटे हे पर्यावरण प्रेमी आणि दिलदार व्यक्तिमत्व आहे हे त्यांच्या कामातून दिसून येते. त्यामुळे समाजाने कायम त्यांच्यासारख्या व्यक्तिमत्त्वाच्या पाठीशी राहणे आवश्यक आहे.

३. ओढ्यावर बांध घालण्याचे जलसंधारणाच्या दृष्टीने महत्त्व

पावसाळ्यात ओढ्यांमधून मोठ्या प्रमाणात पाणी वाहून जाते. या पाण्याचा काही भाग योग्य ठिकाणी बांध घालून अडवता आला, तर स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे अनेक फायदे होऊ शकतात.

मंदोशी गावातील ओढ्यावर आतापर्यंत चार-पाच ठिकाणी बांध घालण्यात आले आहेत. पावसाचे पाणी अडवणे आणि त्याचा स्थानिक पातळीवर उपयोग होण्यास मदत करणे, हा या उपक्रमाचा महत्त्वाचा उद्देश आहे.

या कामामुळे पुढील फायदे साध्य होण्यास मदत होऊ शकते.

१. पावसाचे पाणी अडवणे : ओढ्यातून वाहून जाणारे पाणी योग्य ठिकाणी अडविल्यामुळे पाण्याचा काही भाग स्थानिक पातळीवर साठून राहू शकतो.

२. भूजल पुनर्भरणास मदत : भूगर्भातील माती आणि खडकांची रचना अनुकूल असेल, तर अडवलेल्या पाण्याचा काही भाग जमिनीत मुरण्यास मदत होऊ शकते. यामुळे परिसरातील विहिरी आणि कूपनलिकांच्या पाणीपातळीवर सकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता असते.

३. शेतीला आधार : जलसाठा आणि भूजल उपलब्धतेत सुधारणा झाली, तर परिसरातील शेतीला त्याचा फायदा होऊ शकतो. विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी जलसंधारणाचे काम महत्त्वाचे ठरू शकते.

४. जनावरांसाठी पाणी : बांधांमध्ये पाणी टिकून राहिल्यास आणि स्थानिक परिस्थिती अनुकूल असल्यास जनावरांसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढण्यास मदत होऊ शकते.

५. पर्यावरण संवर्धन : नैसर्गिक पाणवठ्यांमध्ये काही काळ पाणी उपलब्ध राहिल्यास त्यावर अवलंबून असलेल्या पशुपक्षी आणि इतर जीवांना आधार मिळू शकतो.

६. पाणीटंचाईचा सामना करण्यास मदत : उपलब्ध पाण्याचे योग्य नियोजन आणि जलस्रोतांचे संवर्धन केल्यामुळे भविष्यातील पाणीटंचाईची तीव्रता कमी करण्याच्या प्रयत्नांना बळ मिळू शकते.

मात्र, बांधांमुळे होणारा प्रत्यक्ष फायदा हा पाण्याचा प्रवाह, भूगर्भातील रचना, पाण्याचा निचरा, गाळ साचण्याचे प्रमाण आणि देखभाल यांवर अवलंबून असेल. त्यामुळे जलसंधारणाच्या कामासोबत योग्य नियोजन आणि नियमित देखभालही महत्त्वाची आहे.

४. माणसांबरोबरच पशुपक्ष्यांसाठीही पाणी महत्त्वाचे

दुष्काळाची झळ बसू लागली की माणसाच्या पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न प्राधान्याने समोर येतो. त्यानंतर शेती, जनावरे आणि इतर गरजांकडे लक्ष दिले जाते. मात्र, निसर्गातील असंख्य पशुपक्षी आणि लहान जीव यांच्यासाठीही पाण्याची उपलब्धता तितकीच महत्त्वाची आहे.

उन्हाळ्यात ओढे, नाले, लहान तलाव आणि नैसर्गिक पाणवठे कोरडे पडू लागले, तर पक्ष्यांना पाण्यासाठी दूरवर भटकावे लागू शकते. वन्यजीवांनाही पाण्याच्या शोधात अधिक अंतर पार करावे लागू शकते. कीटक आणि इतर लहान जीवांच्या जीवनावरही पाण्याच्या उपलब्धतेचा परिणाम होतो.

नैसर्गिक पाणवठे टिकून राहिले, तर त्यावर अवलंबून असलेल्या अनेक जीवांना आधार मिळू शकतो. त्यामुळे जलसंधारणाची कामे करताना पर्यावरणाचा विचार करणे आवश्यक आहे.

मंदोशी गावातील ओढ्यावर बांध घालण्याच्या उपक्रमामुळे पाणी काही काळ उपलब्ध राहण्यास मदत झाली, तर त्याचा लाभ परिसरातील पर्यावरणालाही होऊ शकतो. मात्र, पाणी अडवताना नैसर्गिक प्रवाह, जलचर आणि परिसरातील पर्यावरण यांचाही विचार केला पाहिजे.

५. गावाच्या विकासासाठी लोकसहभाग आणि सामूहिक जबाबदारी

गावातील अनेक समस्या सोडवण्यासाठी शासनाच्या प्रयत्नांबरोबरच लोकसहभागाची जोड मिळणे आवश्यक असते. शासनाच्या योजना, उपलब्ध साधनसंपत्ती आणि नागरिकांचे सहकार्य यांचा योग्य समन्वय झाला, तर विकासकामांना अधिक गती मिळू शकते.

मंदोशीतील जलसंधारणाच्या उपक्रमात आकाश हुरसाळे यांनी संकल्पना मांडून पुढाकार घेतला, तर अमित शेटे यांनी आवश्यक यंत्रसामग्री उपलब्ध करून देत सहकार्य केले. त्यांच्या एकत्रित प्रयत्नांतून ओढ्यावर चार-पाच ठिकाणी बांध घालण्याचे काम झाले आहे.

यातून गावाच्या विकासासाठी एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो. एखाद्या व्यक्तीने पुढाकार घेतला, तर इतरांनीही आपल्या परीने सहकार्य करणे आवश्यक आहे. कोणत्याही गावाची खरी ताकद तेथील नागरिकांच्या एकजुटीत आणि सामूहिक प्रयत्नांत असते.

पाणी, शेती, स्वच्छता, वृक्षारोपण, शिक्षण आणि रोजगार यांसारख्या विषयांमध्ये तरुणांचा सहभाग वाढला, तर ग्रामीण भागात अनेक सकारात्मक बदल घडू शकतात. स्थानिक प्रश्न समजून घेऊन त्यावर उपाय शोधण्याची वृत्ती ही ग्रामीण विकासासाठी महत्त्वाची आहे.

मंदोशीतील हा उपक्रम इतर गावांतील सामाजिक कार्यकर्त्यांसाठीही प्रेरणादायी ठरू शकतो.

६. जलसंधारणाबरोबरच देखभालही आवश्यक

ओढ्यावर बांध घालण्याचे काम सुरू होणे ही आनंदाची बाब आहे. मात्र, या कामाचा दीर्घकालीन फायदा मिळवण्यासाठी पुढील नियोजन आणि देखभाल यांनाही महत्त्व आहे.

पावसाळ्यात पाण्याचा प्रवाह कसा राहतो, बांधांमध्ये किती पाणी साठते, किती काळ पाणी टिकते आणि गाळ किती साचतो, याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे बांधांची सुरक्षितता राखणे आणि गरजेनुसार त्यांची दुरुस्ती करणेही महत्त्वाचे आहे.

जलसंधारणाच्या कामाला अधिक बळ देण्यासाठी पाणलोट क्षेत्रात मृदसंधारण करणे, शक्य त्या ठिकाणी स्थानिक वृक्षसंपत्तीचे संवर्धन करणे, पाण्याचा अपव्यय टाळणे आणि भूजलाचा अनावश्यक उपसा रोखणे यांसारख्या उपायांचा विचार करता येईल.

गावातील नागरिकांनीही या कामाकडे केवळ एखाद्या व्यक्तीचा उपक्रम म्हणून न पाहता गावाची सामूहिक जबाबदारी म्हणून पाहिले पाहिजे.

आज अडवलेला पाण्याचा प्रत्येक योग्य थेंब उद्याच्या गरजांसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. त्यामुळे बांध घालण्याच्या कामाबरोबरच त्यांची योग्य देखभाल करणे आणि उपलब्ध पाण्याचा जबाबदारीने वापर करणे गरजेचे आहे.

आजचे जलसंधारण, उद्याची जलसुरक्षा!

पाणी हा निसर्गाने दिलेला अमूल्य ठेवा आहे. त्याचे संवर्धन करणे ही केवळ शासनाची किंवा एखाद्या सामाजिक कार्यकर्त्याची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपला, तरच भविष्यातील पिढ्यांसाठी पाण्याची उपलब्धता टिकवून ठेवण्याच्या प्रयत्नांना बळ मिळेल.

मंदोशी गावातील ओढ्यावर बांध घालण्याच्या उपक्रमातून याच विचाराला चालना मिळत आहे. आकाश हुरसाळे यांनी गावाच्या जलसंधारणासाठी घेतलेला पुढाकार आणि अमित शेटे यांनी स्वखर्चाने जेसीबी मशीन उपलब्ध करून दिल्यामुळे मिळालेले सहकार्य हे गावाच्या विकासासाठी सकारात्मक उदाहरण आहे.

आतापर्यंत चार-पाच ठिकाणी बांध घालण्यात आले असून, या प्रयत्नांमुळे भविष्यात पाणी अडवण्यास आणि जमिनीत मुरण्यास कितपत मदत होईल, हे प्रत्यक्ष परिस्थितीवरून स्पष्ट होईल. मात्र, पाण्याचे महत्त्व ओळखून त्यासाठी वेळीच कृती करणे ही निश्चितच स्वागतार्ह बाब आहे.

या उपक्रमासाठी पुढाकार घेणारे श्री. आकाश हुरसाळे, मोलाचे सहकार्य करणारे श्री. अमित शेटे आणि या कामात सहभागी असलेले सर्व सहकारी यांचे मनःपूर्वक अभिनंदन!

मंदोशी गावातील जलसंधारणाचे हे प्रयत्न अधिक व्यापक व्हावेत, गावात पाण्याचे योग्य नियोजन व्हावे, शेतीला आधार मिळावा आणि पशुपक्ष्यांसह निसर्गाचेही संवर्धन व्हावे, हीच सदिच्छा.

पाणी अडवा, पाणी जिरवा — निसर्ग वाचवा, मंदोशी गाव समृद्ध करा!

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)