अनाकलनीय — अनुभव, योगायोग आणि सहावे इंद्रिय

प्रकरण ७ : हिरवे लुगडे आणि लांब नाक : दोन साक्षीदार, एक अनाकलनीय दृश्य

गावाकडच्या जीवनात संध्याकाळची वेळ ही दिवस आणि रात्रीच्या सीमेवर उभी असते. सूर्य मावळत असतो, शेतातून परतणारी माणसे दिसत असतात, घराघरांत दिवे लागायला सुरुवात झालेली असते आणि दिवसभराच्या गडबडीनंतर गावावर हळूहळू शांतता उतरू लागते. अशा वेळी एखादे अनोळखी दृश्य दिसले, तर त्याचा परिणाम मनावर अधिक खोलवर होतो. कारण प्रकाश पूर्ण गेलेला नसतो आणि अंधार पूर्ण आलेला नसतो. आपल्या डोळ्यांना दिसणाऱ्या गोष्टींच्या सीमा त्या वेळी काहीशा अस्पष्ट झालेल्या असतात. माझ्या आयुष्यातील एक अनुभव अशाच संध्याकाळच्या वेळी घडला. पण या अनुभवाचे वैशिष्ट्य एवढेच नाही की मला काहीतरी अनाकलनीय दिसले; काही काळानंतर माझ्या चुलतीलाही जवळजवळ त्याच वर्णनाशी जुळणारी एक स्त्री दिसल्याचे त्यांनी सांगितले. त्यामुळे हा प्रसंग माझ्या स्मरणात आजही तितकाच स्पष्ट आहे.

आंब्याच्या झाडाखाली दिसलेले दृश्य

उन्हाळ्याचे दिवस होते. संध्याकाळची वेळ साधारण सात ते सव्वासातची असावी. त्या काळात आमच्या गावात घराघरांत शौचालयांची सोय नव्हती. त्यामुळे गावातील अनेक लोकांप्रमाणे मलाही घरामागच्या शेताच्या बाजूला जावे लागायचे. त्या दिवशीही मी घराच्या मागील बाजूला असलेल्या शेताकडे गेलो होतो. तिथे जवळजवळ पाच आंब्याची झाडे एकमेकांच्या जवळ होती. मी त्या झाडांपासून साधारण पन्नास फूट अंतरावर बसलो होतो.

माझी नजर सहज त्या आंब्याच्या झाडांकडे गेली आणि मधल्या झाडावर माझे लक्ष स्थिरावले. त्या झाडाच्या एका फांदीवर मला एक स्त्री बसलेली दिसली. तिने हिरवे लुगडे व चोळी परिधान केली होती. तिच्या कपाळावर नाण्याएवढे कुंकू असल्याचे मला दिसले. पण त्या दृश्यातील सर्वांत विचित्र गोष्ट म्हणजे तिचे नाक. ते अत्यंत लांब आणि खाली लोंबलेले दिसत होते. ती फांदीवर बसून केस विंचरत होती आणि तिचे लक्ष माझ्याकडे नव्हते. ती माझ्याकडे पाहत नव्हती; उलट शेजारच्या डोंगरावर असलेल्या एका घराच्या दिशेने ती पाहत होती.

मी काही क्षण त्या दृश्याकडे पाहत राहिलो. मला काय दिसत आहे, हे समजण्याचा प्रयत्न करत असतानाच मनात एक विचित्र धस्स झाले. मी घाबरलो आणि तेथून धावत जवळच्या खळ्यावर आलो. माझा चुलत भाऊ तिथे होता. मी त्याला जे दिसले ते सांगितले. सुरुवातीला त्यालाही माझ्या बोलण्यावर पूर्ण विश्वास बसला नाही. त्यामुळे आम्ही दोघे पुन्हा त्या आंब्याच्या झाडांकडे गेलो. मात्र आम्ही तिथे पोहोचेपर्यंत ती स्त्री तिथे नव्हती. झाड होते, फांद्या होत्या, परिसर तोच होता; पण काही क्षणांपूर्वी माझ्या डोळ्यांसमोर असलेले ते दृश्य मात्र गायब झाले होते.

काही काळाने पुन्हा तोच चेहरा

त्या घटनेनंतर मी हा प्रसंग मनात ठेवला; परंतु त्याबाबत कोणताही निष्कर्ष काढला नाही. गावाकडे अशा घटनांबद्दल अनेक प्रकारच्या समजुती आणि कथा ऐकायला मिळतात. एखाद्या झाडाखाली, विहिरीजवळ किंवा ओसाड जागी काहीतरी दिसले, तर त्याला लगेच वेगवेगळी नावे दिली जातात. पण प्रत्यक्ष अनुभव घेतलेल्या व्यक्तीच्या मनात त्या वेळी नेमके काय चाललेले असते, हे त्याला स्वतःलाच माहीत असते. मला जे दिसले ते माझ्यासाठी त्या क्षणी अगदी खरे होते; मात्र ते नेमके काय होते, याचे उत्तर माझ्याकडे नव्हते.

यानंतर पावसाळा आला. भातलावणीचा काळ सुरू झाला आणि गावातील सगळे लोक शेतीच्या कामात व्यस्त झाले. दिवसभर शेतात काम केल्यानंतर रात्री लवकर झोपण्याची त्या काळातील गावाची पद्धत होती. मोबाईल फोनसारखी साधने तेव्हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग नव्हती. त्यामुळे रात्री गावात एक वेगळीच शांतता असायची. या शांततेत एखादा आवाज, पक्ष्याचा आवाज किंवा घराबाहेरची हालचालही स्पष्ट ऐकू यायची.

त्या काळात आमच्या घरात परदेशी नवे इलायती कोंबडे होते. त्या कोंबड्यांचे एक वैशिष्ट्य होते ते नेहमीच्या गावातील कोंबड्यांप्रमाणे फक्त पहाटेच आरवत नसत. रात्रीच्या कोणत्याही वेळी त्यांचा आवाज ऐकू यायचा. एका रात्री साधारण दीड वाजण्याच्या सुमारास एक कोंबडा आरवला. माझ्या चुलतीला वाटले की पहाट झाली असावी. त्या घराच्या मागील बाजूला असलेल्या ओढ्याकडे शौचाला गेल्या.

चुलतीला दिसलेली स्त्री

चुलती ओढ्याकडे जात असताना त्यांना एक स्त्री चालताना दिसली. त्यांनी त्या स्त्रीकडे पाहिले आणि त्यांना वाटले की ती शेजारच्या भागात राहणारी भागुबाई असावी. तिच्या अंगावर हिरवे लुगडे व चोळी होती, कपाळावर कुंकू होते आणि तिच्या चेहऱ्याची रचना त्यांना स्पष्ट दिसली. विशेषतः तिचे नाक खूप लांब आणि वेगळ्या आकाराचे दिसत होते.

चुलतीने तिला आवाज देण्याचा प्रयत्न केला. पण त्या स्त्रीने कोणतेही उत्तर दिले नाही. ती ज्या दिशेने जात होती त्याच दिशेने पुढे गेली आणि काही वेळात त्यांच्या नजरेआड झाली. चुलतीला त्या वेळी ती भागुबाईच आहे असेच वाटले असावे. त्या परत घरी आल्या आणि घरातील दिवा लावला, तेव्हा मी जागा झालो.

चुलतीने मला बाहेर काय पाहिले ते सांगितले. त्यावेळी मी त्यांना एक गोष्ट सांगितली अजून पहाट झालेली नाही; सध्या फक्त दीड वाजले आहेत. हे ऐकून त्यांना आश्चर्य वाटले. त्यांना वाटले होते की पहाट जवळ आली आहे. त्यानंतर त्यांनी त्यांनी पाहिलेल्या स्त्रीचे वर्णन केले. हिरवे लुगडे व चोळी, कपाळावर कुंकू, लांब नाक आणि रात्रीच्या वेळी त्या परिसरात एकटी चालणारी स्त्री.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी चुलतीने स्वतः जाऊन भागुबाईंचे घर गाठले. पण तेथे गेल्यावर आणखी एक अनपेक्षित गोष्ट समोर आली. भागुबाई आधीच परगावी आपल्या मुलीकडे गेल्या होत्या. त्यामुळे मागच्या रात्री चुलतीला दिसलेली स्त्री भागुबाई असण्याची शक्यताच उरली नाही. हा तपशील कळल्यानंतर त्या रात्रीच्या अनुभवाबद्दलचे गूढ आमच्या मनात आणखी वाढले.

दोन अनुभवांमध्ये समानता किती?

भागुबाई त्या रात्री गावातच नव्हत्या, हे समजल्यानंतर माझ्या मनात काही दिवसांपूर्वीचे माझे दृश्य पुन्हा उभे राहिले. मी चुलतीला लगेच माझ्या अनुभवाचे वर्णन करून सांगितले नव्हते. आधी त्यांनी स्वतःहून त्यांना दिसलेल्या स्त्रीचे वर्णन केले. त्यानंतरच मी त्यांना सांगितले की मला काही काळापूर्वी आंब्याच्या झाडाच्या फांदीवर एक स्त्री दिसली होती. तिचे हिरवे लुगडे व चोळी, कपाळावर नाण्याएवढे कुंकू आणि अत्यंत लांब व खाली लोंबलेले नाक मला स्पष्ट दिसले होते.

ही बाब मला आजही महत्त्वाची वाटते. कारण जर मी आधी माझे वर्णन चुलतीला सांगितले असते आणि त्यानंतर त्यांनी त्याच प्रकारचे वर्णन केले असते, तर त्यांच्या आठवणीवर माझ्या सांगण्याचा परिणाम झाला असण्याची शक्यता विचारात घ्यावी लागली असती. मानसशास्त्रात एखाद्याच्या सांगण्यामुळे दुसऱ्याच्या आठवणी किंवा आकलनावर परिणाम होण्याची शक्यता मान्य केली जाते. पण या प्रसंगात क्रम उलटा होता. चुलतीने आधी स्वतःचा अनुभव सांगितला आणि त्यानंतर मी माझा अनुभव त्यांच्याशी ताडून पाहिला. त्यामुळे त्या क्षणी माझ्या वर्णनाने त्यांच्या अनुभवाची प्रतिमा तयार केली, असे म्हणण्यास आधार कमी होतो.

मात्र याचा अर्थ असा होत नाही की दोन्ही अनुभवांमागे काही अदृश्य शक्तीच होती. तो फक्त एवढा महत्त्वाचा तपशील आहे की दोन्ही वर्णने स्वतंत्रपणे समोर आली. त्यामुळे या अनुभवाचा विचार करताना “एकाने दुसऱ्याला सांगितले म्हणून दुसऱ्यालाही तसेच दिसले” ही साधी शक्यता तरी या प्रसंगात पूर्णपणे लागू होत नाही.

पॅरिडोलिया आणि अस्पष्ट दृश्यांचे आकलन

आधुनिक मानसशास्त्रात आणि मेंदूविज्ञानाच्या अभ्यासात ‘पॅरिडोलिया’ (Pareidolia) या संकल्पनेचा उल्लेख केला जातो. अस्पष्ट, अपूर्ण किंवा अनियमित दृश्यांमध्ये मेंदूला परिचित आकार किंवा नमुना दिसणे, हा त्याचा साधा अर्थ आहे. उदाहरणार्थ, ढगांमध्ये चेहरा दिसणे, झाडाच्या फांद्यांमध्ये एखाद्या माणसाची आकृती जाणवणे किंवा अंधुक प्रकाशात एखादी सावली व्यक्तीसारखी भासणे अशा अनुभवांमध्ये मेंदू उपलब्ध असलेल्या अपुऱ्या माहितीचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करतो.

माझा पहिला अनुभव संध्याकाळच्या अस्पष्ट प्रकाशात झाला होता. त्यामुळे झाडाची फांदी, पानांची हालचाल, सावली, दूरवरचा प्रकाश आणि मानवी आकृती यांचे मिश्र आकलन झाले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. चुलतीचा अनुभव मात्र रात्रीच्या वेळी झाला होता. त्यामुळे त्यांच्या बाबतीतही प्रकाश आणि सावल्यांमुळे दृश्याचे आकलन बदलले असण्याची शक्यता विचारात घेता येते. मात्र दोन्ही अनुभवांमध्ये हिरवे लुगडे, कुंकू आणि विशेषतः लांब नाकासारखे तपशील का समान वाटले, हा प्रश्न तरीही शिल्लक राहतो.

इथे एक महत्त्वाची सावधगिरी आवश्यक आहे. दोन व्यक्तींना साधर्म्य असलेले दृश्य दिसले म्हणून “पॅरिडोलिया हे उत्तर पुरेसे नाही” असे ठामपणे म्हणता येणार नाही; कारण दोन्ही व्यक्तींनी नेमके काय पाहिले, त्या वेळी प्रकाश किती होता, दृश्य किती वेळ दिसले आणि प्रत्यक्ष परिसरात आणखी काय होते, याची वैज्ञानिक नोंद आपल्याकडे नाही. म्हणून पॅरिडोलिया ही एक शक्यता आहे; अंतिम स्पष्टीकरण नाही. आणि त्याचप्रमाणे पॅरिडोलियाने सर्व प्रश्न सुटत नाहीत, म्हणून लगेच अलौकिक निष्कर्ष काढणेही योग्य नाही.

लोककथा आणि मनातील प्रतिमा

यासोबतच आणखी एक प्रश्न विचारता येतो—आपल्या सांस्कृतिक वातावरणाचा आपल्या आकलनावर किती परिणाम होत असतो? ग्रामीण भागात लहानपणापासून विविध भुतांच्या, आत्म्यांच्या, झाडांवरच्या अदृश्य अस्तित्वांच्या कथा ऐकायला मिळतात. विशिष्ट प्रकारचे रूप, कपडे, केस, चेहरा किंवा शरीराची वैशिष्ट्ये यांच्याशी जोडलेल्या अनेक लोककथा पिढ्यान्पिढ्या सांगितल्या जातात. आपण त्या कथा जाणीवपूर्वक विसरलो तरी त्यांच्या प्रतिमा मनाच्या स्मरणात कुठेतरी राहू शकतात.

म्हणून माझ्या आणि चुलतीच्या मनात अशा एखाद्या सांस्कृतिक प्रतिमेचा आधीपासूनच साठा होता का, हा प्रश्नही विचारण्यासारखा आहे. एखाद्या अस्पष्ट दृश्याचा अर्थ लावताना आपल्या मेंदूने त्या परिचित प्रतिमांचा आधार घेतला असेल का? हिरवे लुगडे, कुंकू, लांब नाक यांसारखे तपशील अशाच एखाद्या जुन्या लोकप्रतिमेतून मनाने घेतले असतील का? याचे उत्तर मला माहीत नाही. पण मानवी आकलन हे केवळ डोळ्यांनी मिळालेल्या माहितीवर चालत नाही; पूर्वानुभव, अपेक्षा, भीती आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचाही त्यावर परिणाम होऊ शकतो, हा विचार या घटनेकडे पाहताना महत्त्वाचा ठरतो.

एकाच दृश्याचे दोन स्वतंत्र अनुभव

या दोन्ही प्रसंगांकडे पाहताना एक गोष्ट मात्र माझ्या लक्षात राहते. मी आणि माझ्या चुलतीने वेगवेगळ्या वेळी, वेगवेगळ्या परिस्थितीत, एकाच प्रकारच्या स्त्रीचे वर्णन केले. माझ्या अनुभवाच्या वेळी चुलती माझ्याबरोबर नव्हत्या आणि त्यांच्या अनुभवाच्या वेळी मी त्यांच्याबरोबर नव्हतो. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे चुलतीने आपला अनुभव सांगितल्यानंतरच मी माझ्या अनुभवाशी त्याची तुलना केली.

तरीही याला वैज्ञानिक पुरावा म्हणणे योग्य होणार नाही. कारण आमच्याकडे त्या स्त्रीचे छायाचित्र नव्हते, कोणतीही लेखी नोंद नव्हती आणि त्या वेळी परिसरात नेमके काय घडले याची स्वतंत्र पडताळणीही झालेली नव्हती. आजच्या काळात अशी घटना घडली असती, तर कदाचित मोबाईलच्या कॅमेऱ्याने परिसराचे छायाचित्र घेता आले असते, इतर लोकांना बोलावता आले असते किंवा वेळेची नोंद करता आली असती. त्या काळात अशी साधने आपल्या हाताशी नव्हती.

म्हणून माझ्यासाठी हा अनुभव एका निष्कर्षापेक्षा एक प्रश्न आहे. दोन माणसांना जवळजवळ सारखे दृश्य दिसणे हा योगायोग असू शकतो का? मानवी मेंदूची दृश्य समजण्याची पद्धत दोघांनाही वेगवेगळ्या वेळी सारखीच फसवू शकते का? सांस्कृतिक स्मृती किंवा पूर्वानुभवांनी दोघांच्या आकलनाला एकसारखा आकार दिला असू शकतो का? की त्या परिसरात खरोखर एखादी व्यक्ती होती, जिच्या रूपाचा आम्ही वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळ्या प्रकारे अनुभव घेतला? आजही माझ्याकडे याचे उत्तर नाही.

त्या स्त्रीचे रहस्य

काळ पुढे गेला. त्या घटनेनंतर गावात अनेक वर्षे निघून गेली. अनेक माणसे भेटली, अनेक घटना घडल्या, अनेक अनुभव आले आणि गेले. पण आंब्याच्या झाडाच्या फांदीवर बसलेली ती हिरवे लुगडे व चोळी परिधान केलेली स्त्री माझ्या स्मरणातून कधीच पूर्णपणे पुसली गेली नाही. कारण त्या दृश्यापेक्षा त्यानंतर चुलतीने सांगितलेला अनुभव माझ्यासाठी अधिक महत्त्वाचा ठरला. एका व्यक्तीचा अनुभव कदाचित तिच्या स्वतःच्या आकलनापुरता मर्यादित असू शकतो; पण दोन स्वतंत्र अनुभवांमध्ये साम्य आढळले की प्रश्न थोडा अधिक गंभीर होतो.

तरीही या घटनेला मी आज “भूताचे दर्शन” असे नाव देत नाही. त्या वेळी मला तसे वाटले असेल, गावातील लोकांनीही तसाच अर्थ लावला असेल; पण अनुभव आणि त्याचा अर्थ या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. मला जे दिसले ते मी नाकारत नाही. चुलतीने जे पाहिल्याचे सांगितले तेही नाकारत नाही. भागुबाई त्या रात्री परगावी आपल्या मुलीकडे गेल्या होत्या, ही नंतर झालेली खात्रीही या अनुभवातील एक महत्त्वाची बाब आहे. पण या सर्व गोष्टी एकत्र आल्या म्हणून त्या स्त्रीचे स्वरूप नेमके काय होते, हे ठामपणे सांगता येत नाही.

कदाचित तो दृष्टीभ्रम असेल. कदाचित एखादी खरी व्यक्ती असेल. कदाचित संध्याकाळच्या आणि रात्रीच्या अस्पष्ट प्रकाशात आपल्या मेंदूने अपूर्ण दृश्यांना अर्थ दिला असेल. कदाचित आपल्या सांस्कृतिक अनुभवांनी त्या दृश्याचा आकार ठरवला असेल. किंवा कदाचित या सर्व शक्यतांपेक्षा वेगळे काही कारण असेल, ज्याची आपल्याला अजून माहिती नाही.

अनुभव माझ्या स्मरणात आहे; चुलतीचा अनुभव त्यांच्या स्मरणात आहे. दोन्ही अनुभवांमध्ये साम्य आहे; पण त्या साम्याचे कारण अजूनही अज्ञात आहे. आणि म्हणूनच आंब्याच्या झाडावरची ती हिरवे लुगडे व चोळी परिधान केलेली, लांब नाकाची स्त्री माझ्यासाठी भूताची सिद्ध झालेली कथा नाही.

ती आहे दोन स्वतंत्र अनुभवांच्या मध्ये उभा असलेला एक अनुत्तरित प्रश्न.आणि कदाचित “सहावे इंद्रिय” समजून घेण्याच्या या प्रवासात अशाच प्रश्नांचे महत्त्व सर्वाधिक आहे.

रामदास तळपे 

लवकरच अनेक सत्य अनुभव असलेले अनाकलनीय — अनुभव, योगायोग आणि सहावे इंद्रिय  हे पुस्तक प्रकाशित होत आहे. या लेखामध्ये पुस्तकातील सातवे प्रकरण वाचकांना वाचण्यासाठी उपलब्ध करून देण्यात आले आहे.