काळाच्या ओघात हरवलेली बडबडगीते आणि समृद्ध ग्रामीण बालपण

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृतीचे अभ्यासक)

ग्रामीण महाराष्ट्रातील बालपण म्हणजे निरागसता, माया, खेळ आणि लोकपरंपरांचा एक सुंदर संगम होय.

आजच्या मुलांचे बालपण मोबाईल, टेलिव्हिजन आणि इंटरनेटच्या आभासी सहवासात घडत असले, तरी काही दशकांपूर्वीचे बालपण पूर्णपणे वेगळे आणि समृद्ध होते. 

त्या काळी मुलांचे मनोरंजन करण्यासाठी महागडी खेळणी नव्हती, हातात स्क्रीन नव्हती की कार्टून चॅनेल्स नव्हते; पण घरात आजी-आजोबा, आई-वडील आणि त्यांच्या ओठांवर रेंगाळणारी असंख्य बालगीते होती.

लहान मूल रडू लागले, पडले, हट्ट करू लागले किंवा झोप येत नसली की त्याला शांत करण्यासाठी विविध प्रकारची बडबडगीते, गुदगुल्यांची गाणी, प्रश्नोत्तरांची गाणी आणि खेळगीते म्हटली जात. 

या गीतांना कोणताही ठोस, शास्त्रीय अर्थ असणे आवश्यक नव्हते. त्यांचा मुख्य उद्देश मुलांचे मनोरंजन करणे, त्यांना हसवणे, त्यांच्याशी संवाद साधणे आणि त्यांच्यावर प्रेमाचा वर्षाव करणे हाच होता. ही गाणी पुस्तकी नव्हती, तर ती पिढ्यान्पिढ्या तोंडी परंपरेने पुढे आली. म्हणूनच त्यांच्यात स्थानिक बोली, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे अस्सल दर्शन घडते.

१. गुदगुल्यांची गाणी : स्पर्शातून मिळणारी मायेची ऊब

पूर्वी लहान मूल ठेच लागून किंवा अन्य कारणाने पडले आणि रडू लागले, की आजी किंवा आजोबा त्याला जवळ घेऊन गुदगुल्या करत गाणी म्हणत असत. अशा गीतांमध्ये शब्दांपेक्षा स्पर्शातील माया आणि जिव्हाळा अधिक महत्त्वाचा असे.

अत्तर मत्तर कोल्हा कतर...

अत्तर मत्तर कोल्हा कतर,

कोल्ह्याची आय, कवटं खाय।

तिथं रामजी, टोकवायला जाय।

टोकता टोकता, पडली कुडी,

तशी रामजीनं, मारली उडी॥

हे गीत म्हणताना मुलाच्या पायाला हळूच गुदगुल्या केल्या जात. शेवटी "रामजीनं मारली उडी" म्हणताच अचानक जोरात गुदगुल्या करून मुलाला खळखळून हसवले जाई, ज्यामुळे मूल आपले दुःख आणि रडणे विसरून जाई.

रामा गडी ममईला जाय हो...

रामा गडी ममईला जाय हो,

त्याचा खडकावरून घसरला पाय हो।

त्याचा बाप त्याला उठवायला जाय हो,

त्याच्या बापाला उठत न्हाय हो।

त्याची आई त्याला उठवायला जाय हो,

त्याच्या आईला उठत न्हाय हो।

बबन्या बैलाची वेसण तुटली रं,

रामा गड्याची लंगोटी सुटली रं॥ 

या गीतातील विनोद, अतिशयोक्ती आणि शेवटचा गंमतीदार प्रसंग ग्रामीण जीवनाशी जोडलेला असून, तो मुलांना आनंदाचे उधाण आणत असे.

२. प्रश्नोत्तरांची गाणी : संवादातून घडणारा बालमनाचा विकास

मुलांची स्मरणशक्ती, निरीक्षणशक्ती आणि भाषिक विकास घडवण्यासाठी प्रश्नोत्तरांच्या स्वरूपातील गाणी अत्यंत उपयुक्त ठरत असत. यातून मुले संवाद साधायला शिकायची.

भटा, भटा कुठे गेला होतास?

भटा, भटा कुठे गेला होतास? — कोकणात।

कोकणातून काय आणलं? — फणस।

फणसात काय? — गरे।

गऱ्यात काय? — आठळ्या।

तुम्ही खा गरे, आम्ही खातो गरे।

म्हशीला काय? — चारखंड॥

या साध्या संवादातून मुलांना फणस, गरे, आठळ्या यांसारख्या ग्रामीण आणि भौगोलिक गोष्टींची सहज ओळख होत असे.

हात कुणी नेलं? (साखळी गीत)

हात कुणी नेलं? उंदरांनी नेलं।

उंदरांनी काय दिलं? डाळ दिली।

डाळ काय केली? घोड्याला घातली।

घोड्याने काय दिलं? लीद दिली।

लीद काय केली? कुंभाराला दिली।

कुंभारानं काय दिलं? गडू दिला।

गडू काय केला? विहिरीच्या काठावर ठेवला।

चिमणी आली, खडा मारला, फुटून गेला।

त्याच्या खापऱ्या-खुपऱ्या काय केल्या? भीमेला वाहिल्या।

भीमेनं काय दिलं? गार पाणी दिलं।

गार पाणी काय केलं? देवावर शिंपडलं।

देवानं काय दिलं? आंगारा दिला।

आंगारा काय केला? गाई-म्हशींवर फुंकला।

गाई-म्हशींनी काय दिलं? दूध दिलं।

दूध काय केलं? मामाची मांजर आली, पिऊन घेतलं॥

हे एक अप्रतिम 'साखळी गीत' (Chain Song) आहे. यात एका घटनेतून दुसरी घटना उलगडत जाते. यामुळे मुलांची उत्सुकता शेवटपर्यंत टिकून राहते आणि त्यांची तर्कशक्ती व साखळी विचार प्रक्रिया विकसित होते.

३. बडबडगीते : नादमाधुर्य आणि कल्पनेचे उड्डाण

बडबडगीतांमध्ये अर्थापेक्षा शब्दांची गंमत, यमक (Rhyme) आणि लय महत्त्वाची असते. ही गाणी मुलांना भाषेची आणि तालाची गोडी लावतात.

अटक मटक चवळी चटक...

अटक मटक चवळी चटक, चवळी झाली गोड गोड।

जिभेला आला फोड फोड, फोड काही फुटेना।

घरचा पाहुणा उठेना, घरचा पाहुणा उठला।

जिभेचा फोड फुटला॥

किंवा पर्यायी रूप

अटक मटक चांदणी चटक, चांदणी झाली गोल गोल।

तिकडून आला रामजीबुवा, रामजीबुवाच्या गळ्यात काय?

तुळशी माळ फुलली जाय॥

चार आण्याचं तेल आणलं...

चार आण्याचं तेल आणलं, सासुबाईचं न्हाणं झालं।

बाबाजींची दाढी झाली, भावोजींची शेंडी झाली।

उरलं तेल झाकून ठेवलं, लांडोरीचा पाय लागला।

वेशीपर्यंत ओघळ गेला, त्यात उंट पोहून गेला॥

"चार आण्याचं तेल आणि त्यात उंट पोहून गेला" ही अतिशयोक्ती मुलांच्या कल्पनाशक्तीला (Imagination) कमालीचे उड्डाण मिळवून देते.

पाच पैशाचे आणले साबू...

पाच पैशाचे आणले साबू, त्यात निघाले सुभाषबाबू।

सुभाषबाबूंच्या हातात दप्तर, त्यात निघाले वामन डॉक्टर।

वामन डॉक्टरांच्या हातात सुई, त्यात निघाली उषाताई।

उषाताईच्या वेणीला गोंडा, त्यात निघाला तिरंगी झेंडा।

तिरंगी झेंड्याला लावली किल्ली, त्यात निघाली मुंबई-दिल्ली॥

मुंबई दिल्ली पाहता पाहता, तेथे भेटला मोती कुत्रा ॥

मोती कुत्र्याच्या गळ्यात पट्टा,  त्यात निघाला चांदीचा तट्टा ॥

चांदीच्या तट्ट्यावर बसला राजा, वाजवू लागला मोठा बाजा ॥

बाज्याच्या तालावर नाचली राणी, संपली आमची गोष्ट जुनी ॥

या एकाच गीतात देशभक्ती (तिरंगी झेंडा), राष्ट्रीय नेते (सुभाषबाबू), शिक्षण (दप्तर), वैद्यकीय व्यवसाय (डॉक्टर) आणि भूगोल (मुंबई-दिल्ली) यांची गुंफण किती सहजतेने केली आहे, हे विशेष!

एवढा मोठ्ठा भोपळा...

एवढा मोठ्ठा भोपळा, आकाराने वाटोळा।

त्यात बसली म्हातारी, म्हातारी गेली लेकीकडे।

लेकीने केले लाडू, लाडू झाले घट्ट।

म्हातारी झाली लठ्ठ, भोपळा फुटला फट्ट॥

४. खेळगीते आणि अंकगीते : हसत-खेळत शिक्षण आणि संस्कार

खेळताना गटाने एकत्र येऊन म्हणायची गाणी मुलांच्या सामूहिक जीवनाचा आणि सामाजिकीकरणाचा भाग होती.

बदका बदका नाच रे...

बदका बदका नाच रे, तुझी पिले पाच रे।

एक पिलू मेलं, गाडीत घालून नेलं।

गाडी गेली डोंगरी, आम्ही जाऊ बाजारी।

बाजारातून आणल्या पाट्या, सर्व मुलांना वाटल्या।

एक मूल चुकलं, छडी खाली ठोकलं।

छडी वाजे छमछम, विद्या येई घमघम॥

खेळाच्या ओघातून "विद्या येई घमघम" म्हणत शिक्षणाचे महत्त्व मुलांच्या मनावर बिंबवले जात असे.

त्याचप्रमाणे, लहान मुलांना १ ते १० अंक सहज लक्षात राहावेत म्हणून रचलेले हे जुने ग्रामीण अंकगीत (मोजणीगीत) पाहा:

एक घंटा शाळेला, दोन चाकी गाडीला,

तीन तोंडे दत्ताला, चार कोपरे पाटीला,

पाच बोटे हाताला, सहा कोण षटकोनाला,

सात घरे समईला, आठ काड्या छत्रीला,

नऊ सुट्टे मोजायला, दहा मणी माळेला।

प्रत्येक अंकासोबत दैनंदिन जीवनातील एखादी परिचित वस्तू (उदा. शाळेची घंटा, पाटीचे कोपरे, छत्रीच्या काड्या) जोडल्यामुळे मुलांना खेळता-खेळता गणिताची पहिली तोंडओळख अत्यंत रंजक पद्धतीने होत असे.

५. या गीतांचे सांस्कृतिक महत्त्व

ही गाणी केवळ मनोरंजनाची साधने नव्हती, तर तो ग्रामीण जीवनाचा आरसा होती. त्यातून मुलांना भाषा, कौटुंबिक नाती, प्राणी-पक्षी, शेती, बाजार, देवधर्म आणि सामाजिक जीवन यांची नकळत ओळख होत असे. 

या गीतांमध्ये आजी-आजोबांचे निस्सीम प्रेम, आईची माया आणि संयुक्त कुटुंबातील आत्मीयता दडलेली होती. या गीतांनी मुलांना बोलते केले, हसवले, विचार करायला शिकवले आणि त्यांच्यावर सुसंस्कारांचे सिंचन केले. म्हणूनच हा लोकसाहित्याचा अमूल्य ठेवा आहे.

६. काळाची गरज : हरवत चाललेल्या वारशाचे संवर्धन

आजच्या आधुनिक आणि गतिमान युगात हा सुंदर वारसा हळूहळू विस्मृतीत जात आहे. संयुक्त कुटुंब पद्धती नष्ट होऊन विभक्त कुटुंब व्यवस्था आल्यामुळे आजच्या मुलांना आजी-आजोबांचा सहवास मिळेनासा झाला आहे. परिणामी, हा मौखिक परंपरांचा ठेवा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचत नाहीये.

जर आज आपण या गीतांचे संकलन आणि जतन केले नाही, तर भविष्यात हा सांस्कृतिक ठेवा कायमचा नष्ट होईल.

काय करता येईल?

पालकांची भूमिका: 

आजच्या पालकांनी घरात मोबाईल बाजूला ठेवून रोज रात्री झोपताना मुलांना ही पारंपरिक गाणी म्हणून दाखवली पाहिजेत.

शाळा व अंगणवाड्या: 

प्राथमिक शाळा आणि अंगणवाड्यांमध्ये या अंकगीतांचा व बडबडगीतांचा अधिकृत वापर केला पाहिजे.

डिजिटल माध्यमांचा वापर:

आधुनिक तंत्रज्ञानाचा (उदा. पॉडकास्ट, यूट्यूब, ऑडिओ बुक्स) वापर करून या लोकगीतांचे ध्वनीमुद्रण (Audio-Video Recording) करून ते जतन केले पाहिजे.

बालपणाला आकार देणाऱ्या या बडबडगीतांमध्ये आणि खेळगीतांमध्ये ग्रामीण महाराष्ट्राचा आत्मा दडलेला आहे. ही गाणी केवळ शब्दांचा खेळ नाहीत, तर ती प्रेम, जिव्हाळा आणि लोकसंस्कृतीची जिवंत स्मृती आहेत. ही गाणी जिवंत राहिली, तरच आपल्या ग्रामीण बालपणाच्या आठवणी आणि लोकसंस्कृतीचा सुवास पुढील पिढ्यांपर्यंत अखंडपणे पोहोचत राहील.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)