भोई समाज : एक लोकसांस्कृतिक अभ्यास

भोई समाज हा महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाचा, संस्कृतीचा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक प्राचीन व महत्त्वाचा घटक आहे. पारंपरिकरित्या हा समाज जलस्रोतांशी संबंधित व्यवसाय, मासेमारी, नौकानयन, पालखी वाहणे, तसेच धार्मिक आणि सामाजिक सेवांशी जोडलेला आहे.

महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण संरचनेतील 'अठरा अलुतेदारांमध्ये' भोई समाजाचा प्रामुख्याने उल्लेख आढळतो. निसर्गाशी, विशेषतः जलसंस्कृतीशी असलेले या समाजाचे नाते अत्यंत घट्ट आणि पिढ्यानपिढ्यांचे आहे.

उत्पत्ती, ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि शाखा

अ) पौराणिक आणि व्युत्पत्ती संदर्भ

'भोई' या शब्दाची व्युत्पत्ती विविध प्रकारे सांगितली जाते. काही अभ्यासकांच्या मते, भूर्ज (भूर्जपत्राची होडी बनवणारे) या शब्दावरून किंवा'भोगिन्' (राजे-महाराजांना पालखीचे सुख देणारे) या शब्दावरून 'भोई' शब्द रूढ झाला असावा. 

काही धर्मशास्त्रीय आणि पौराणिक ग्रंथांमध्ये भोई, निषाद, धीवर, केवट यांसारख्या जलव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे उल्लेख आढळतात; तथापि त्यांच्या उत्पत्तीविषयी संशोधकांमध्ये विविध मते आणि प्रवाह प्रचलित आहेत.

ब) ऐतिहासिक महत्त्व

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात आणि त्यानंतर पेशवेकाळात भोई समाजाचे स्थान लष्करी दळणवळणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे होते. दुर्गम डोंगराळ भागात, युद्धप्रसंगी आणि नद्या ओलांडताना सैन्याची रसद पोहोचवणे, घाटवाटांची माहिती देणे आणि पालख्या वाहणे ही जबाबदारी प्रामाणिक व शूर भोई बांधवांवर असे. 

स्थानिक परंपरा आणि मौखिक इतिहासात काही शौर्य गाजवणाऱ्या व निष्ठावंत भोई कुटुंबांना ऐतिहासिक काळात विशेष मान-सन्मान आणि पदव्या मिळाल्याचे उल्लेख आढळतात.

क) भौगोलिक विस्तार आणि उपशाखा

महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या प्रांतांत भौगोलिक रचनेनुसार या समाजात वैविध्य आढळते. यामध्ये प्रामुख्याने झिंगा भोई, धुरिया भोई, कहार भोई, परदेशी भोई, गोडिया भोई आणि राजभोई या काही प्रमुख उपशाखा मानल्या जातात. 

पूर्वी मुंबई, नाशिक, खान्देश (धुळे-जळगाव), अहमदनगर, पुणे, छत्रपती संभाजीनगर, कोल्हापूर, रत्नागिरी आणि सोलापूर या जिल्ह्यांत या समाजाचे मोठे प्रमाण होते, तर आज हा समाज संपूर्ण महाराष्ट्रात विखुरलेला आहे.

कुलदैवते, धार्मिक श्रद्धा आणि कुलाचार

भोई समाजाच्या धार्मिक जीवनावर निसर्गाचा आणि शक्ती उपासनेचा मोठा प्रभाव आहे. समाजाची कुलदैवते आणि धार्मिक श्रद्धांचे स्वरूप खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येईल:

कुलदैवते:

 जेजुरीचा खंडोबा (मल्हारी मार्तंड) हे या समाजाचे मुख्य आराध्य दैवत आहे. याशिवाय भैरवनाथ, भवानी माता (तुळजापूर),आणि मारुती यांची कुलदैवत किंवा ग्रामदैवत म्हणून मनोभावे पूजा केली जाते.

नदीदेवता व गंगा माता श्रद्धा:

जलसंस्कृतीशी घट्ट नाते असल्याने नदीला 'गंगा माता' मानून तिची उपासना केली जाते. आषाढ महिन्यात नदीला नवीन पाणी आले की, नदीकाठावर जाऊन तिची पूजा करणे आणि पुरणाचा नैवेद्य अर्पण करण्याचा 'आखाडी उत्सव' हा समाजाचा प्रमुख सण आहे.

कुलाचार आणि नवस-परंपरा:

विवाहादी मंगल कार्यात कुलदैवताचे 'देवकार्य' आवर्जून केले जाते. आजारपण, संकट किंवा उपजीविकेचे साधन उत्तम राहावे म्हणून कुलदैवताला किंवा नदीदेवतेला नवस बोलण्याची आणि जत्रेत तो फेडण्याची जुनी परंपरा आजही पाळली जाते.

जीवनचक्रातील महत्त्वाचे संस्कार आणि विधी

अ) जन्म आणि बालपण विधी

सटवी पूजा: 

मुलाच्या जन्मानंतर पाचव्या किंवा सहाव्या दिवशी सटवीची पूजा केली जाते. बाळाच्या उशाशी दिवा, सुरी/विळा आणि पाटी-पेन्सिल ठेवून त्याच्या भाग्यलेखनाची आणि रक्षणाची प्रार्थना केली जाते.

बारसे (नामकरण): 

अकराव्या किंवा बाराव्या दिवशी सुवासिनींच्या उपस्थितीत, पारंपरिक पाळणा-गीते गाऊन बाळाचे नाव ठेवले जाते.

जावळ (मुंडण):

मुलाचे वय एक ते तीन वर्षे दरम्यान असताना कुलदैवताच्या ठिकाणी (विशेषतः जेजुरी किंवा तुळजापूर) जाऊन जावळ काढण्याची पद्धत आहे.

ब) विवाह विधी (लग्नसंस्कार)

कुळ आणि देवक:

विवाहाच्या वेळी 'कुळ' आणि 'देवक' (धार, सूर्यफूल किंवा विशिष्ट पवित्र वृक्षांची पाने) बघण्याची पद्धत आहे. एकाच देवक किंवा कुळात लग्न वर्ज्य मानले जाते.

जलपूजन (घागर विधी): 

लग्नाच्या विधींमध्ये विहीर, नदी किंवा पाण्याचा स्रोत पूजण्याची विशेष परंपरा असते. लग्नानंतर वधूने पाण्याच्या घागरी भरून आणण्याचा विधी हा नव्या घरात 'जललक्ष्मी'चे स्वागत मानला जातो.

क) मृत्यू विधी (उत्तरकार्य)

समाजात मृतदेहावर अंत्येष्टी (अग्निडाग) करण्याची पद्धत आहे. लहान मुलांच्या निधनानंतर दफन करण्याची प्रथा आढळते. मृत्यूनंतर तिसऱ्या दिवशी 'सावडणे' (अस्थी गोळा करणे) हा विधी करून अस्थी पवित्र नदीत विसर्जित केल्या जातात. दहाव्या दिवशी 'पिंडदान' होते आणि तेराव्या दिवशी उत्तरकार्य करून सुतकातून मुक्तता केली जाते.

४. लोकसाहित्य (गीते, ओव्या आणि श्रमगीते)

भोई समाजाचे लोकसाहित्य हे त्यांच्या दैनंदिन कष्टांमधून आणि निसर्गाच्या सानिध्यातून निर्माण झाले आहे. मौखिक परंपरेने हे साहित्य पिढ्यानपिढ्या जिवंत राहिले आहे:

श्रमगीते आणि नाविक गीते: 

नदीत होडी वल्हवताना किंवा पाळू चालवताना लागणारे कष्ट विसरण्यासाठी आणि सर्वांमध्ये एक लयबद्धता राहावी म्हणून नाविक गीते गायली जातात. 'हलेसा-हलेसा' चे नारे देत म्हटल्या जाणाऱ्या या गीतांमध्ये नदीला आईची उपमा असते.

उदा. "गंगा मायेच्या लाटांवर, आपली होडी चाले रे...

हलेसा जोहार, साऱ्या दुनियेचा भार, माझ्या गंगेने पेलला रे..."

जाळे विणतानाच्या ओव्या: 

रात्रीच्या वेळी किंवा फावल्या वेळात जेव्हा समाज एकत्र बसून मासेमारीची जाळी विणतो, तेव्हा स्त्रिया आणि ज्येष्ठ पुरुष पारंपरिक ओव्या गातात. यामध्ये निसर्ग, सुख-दुःख आणि विठ्ठल-खंडोबाच्या भक्तीचा संदर्भ असतो.

पाळणागीते आणि लग्नगीते: 

बारश्याच्या वेळी बाळाला पाळण्यात घालताना गायले जाणारे पारंपरिक पाळणे आणि लग्नात हळद लावताना किंवा जलपूजनाच्या वेळी गायली जाणारी लग्नगीते हा या लोकसाहित्याचा एक सुजाण भाग आहे.

स्त्रियांचे योगदान (समाजशास्त्रीय दृष्टिकोन)

भोई समाजाच्या आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत स्त्रियांची भूमिका अत्यंत महत्त्वपूर्ण व दुहेरी राहिली आहे:

आर्थिक भागीदारी: 

पुरुष नदीतून मासे पकडून आणतात, परंतु त्या माशांची स्थानिक बाजारात किंवा घरोघरी जाऊन विक्री करण्याची मुख्य जबाबदारी स्त्रिया सांभाळतात. तसेच, नदीपात्रातून काढलेले शिंगाडे आणि कमळकांदा स्वच्छ करणे, त्यांची वर्गवारी करणे आणि ते बाजारात विकणे यामध्ये स्त्रियांचे श्रम मोठे आहेत.

कौशल्याचे जतन: 

मासेमारीसाठी अत्यंत आवश्यक असलेली जाळी विणणे आणि फाटलेली जाळी दुरुस्त करण्याचे नाजूक व कष्टाचे काम स्त्रिया अत्यंत कौशल्याने करतात.

सांस्कृतिक जतन:

समाजातील मौखिक लोकसाहित्य, पारंपरिक लग्नगीते, ओव्या, पाळणे आणि सण-उत्सवांच्या (उदा. आखाडी उत्सव, जलपूजन) रीतीरिवाजांचे जतन करून ते पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे काम प्रामुख्याने भोई स्त्रियांनी केले आहे.

लोकज्ञान (Indigenous Knowledge) आणि जलसंस्कृती

पिढ्यानपिढ्या नद्या आणि तलावांच्या सानिध्यात राहिल्यामुळे भोई समाजाने निसर्गाचे आणि पाण्याचे एक अफाट लोकज्ञान' (पारंपरिक विज्ञान) विकसित केले आहे, जे कोणत्याही आधुनिक पुस्तकात आढळत नाही:

नदीच्या प्रवाहाचा अंदाज:

नदीचा रंग, पाण्याचा वेग आणि पाण्याचा विशिष्ट वास यावरून पात्राची खोली कुठे जास्त आहे, कुठे गाळ आहे आणि कुठे पाण्याचा प्रवाह बदलू शकतो, याचे अचूक ज्ञान या समाजाला असते.

हवामान आणि पावसाचा अंदाज:

आकाशातील ढगांचे रंग, वाऱ्याची दिशा आणि नदीकाठच्या पक्षांच्या-कीटकांच्या हालचालींवरून (उदा. विशिष्ट पक्षांनी नदीकाठावर उंचीवर अंडी घालणे) पूर कधी येणार किंवा पाऊस कसा पडणार, याचा अचूक अंदाज हा समाज लावतो.

मत्स्यविज्ञानाचे लोकज्ञान: 

वेगवेगळ्या ऋतूंनुसार माशांचे होणारे स्थलांतर, त्यांच्या प्रजननाचा काळ, आणि कोणत्या पाण्याच्या प्रकारात कोणता मासा आढळेल (उदा. संथ पाण्यात की वाहत्या पाण्यात), याचे सूक्ष्म निरीक्षण या समाजाकडे असते. प्रजननाच्या काळात मासेमारी मर्यादित ठेवून निसर्गाचा समतोल राखण्याचे शहाणपण या लोकज्ञानात आहे.

पारंपरिक साधने, उपकरणे आणि खाद्यसंस्कृती

अ) पारंपरिक साधने

भोई समाजाची उपकरणे ही पूर्णपणे त्यांच्या जलव्यवसायाला पूरक अशी आहेत:

होडी आणि पाळू: 

नदी पार करण्यासाठी आणि खोल पाण्यात मासेमारीसाठी होडी वापरली जाते, तर लहान तलावांमध्ये किंवा संथ पाण्यात पाळू' (एक प्रकारची छोटी लाकडी किंवा बांबूची होडी) वापरली जाते.

जाळी आणि वल्हे:

वेगवेगळ्या आकाराचे मासे पकडण्यासाठी वेगवेगळ्या आकाराची जाळी (उदा. फेक जाळे, महाजाळ) स्वतः विणली जातात. होडी चालवण्यासाठी लाकडी'वल्हे' वापरले जातात.

जलशेतीची साधने: 

शिंगाडे आणि कमळकांदा नदीच्या गाळातून बाहेर काढण्यासाठी विशिष्ट प्रकारची टोकदार लाकडी किंवा लोखंडी उपकरणे वापरली जातील.

ब) खाद्यसंस्कृती

मत्स्य आहार: 

जलसंस्कृतीचा भाग असल्याने मासे हा या समाजाच्या रोजच्या आहाराचा मुख्य भाग आहे. मासे सुकवून ठेवणे (उदा. सुके मासे) आणि वेगवेगळ्या प्रांतीय पद्धतीनुसार (खान्देशी किंवा कोकणी पद्धत) माशांचे रस्से व फ्राय बनवण्याची त्यांची स्वतःची वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धत आहे.

शिंगाड्याचे पदार्थ: 

शिंगाडे उकळून खाणे, वाळवून त्याचे पीठ बनवणे आणि उपवासाचे पदार्थ तयार करणे ही त्यांची खाद्यसंस्कृती दर्शवते.

सणासुदीचे भोजन: 

आखाडी उत्सवाला नदीला अर्पण केला जाणारा पुरणपोळीचा नैवेद्य आणि नारळी पौर्णिमेला बनवले जाणारे नारळी भात हे या संस्कृतीचे वैशिष्ट्य आहे.

लोकविश्वास, समजुती आणि म्हणी

लोकविश्वास व संकेत: 

मासेमारीला निघताना नदीला वंदन करूनच पात्रात उतरावे, नदीत कचरा किंवा घाण टाकू नये, असा संकेत पाळला जातो. पहिल्यांदा जाळ्यात आलेला मासा हा 'नदी मातेचा आशीर्वाद' मानून काही वेळा तो पुन्हा पाण्यात सोडला जातो.

शुभ-अशुभ संकेत: 

मासेमारीला जाताना विशिष्ट पक्षांचे दिसणे किंवा पाण्याचा विशिष्ट आवाज येणे हे शुभ मानले जाते.

पाण्याशी निगडित म्हणी: 

"नदीचा ओघ बघूनच होडी वल्हवावी" (परिस्थितीनुसार वागावे) किंवा "गंगेत गगन पाहणारा कधी बुडत नाही" (निसर्गाचा आदर करणारा सुरक्षित राहतो) अशा निसर्गाशी आणि व्यवसायाशी जोडलेल्या अनेक म्हणी समाजात प्रचलित आहेत.

स्वातंत्र्यपूर्व ते स्वातंत्र्योत्तर बदल आणि उल्लेखनीय व्यक्ती

अ) सामाजिक आणि आर्थिक स्थित्यंतर

स्वातंत्र्यपूर्व काळात हा समाज बलुतेदारी-अलुतेदारी व्यवस्थेचा भाग होता. नदी ओलांडून देणे, पालख्या वाहणे आणि मासेमारी यातून त्यांची उपजीविका चालत असे. आर्थिक उत्पन्न मर्यादित होते आणि शिक्षणाचा अभाव होता.

स्वातंत्र्योत्तर काळात शिक्षणामुळे मोठा बदल झाला आहे. पारंपरिक बलुतेदारी मोडून समाज आता मत्स्य व्यावसायिक सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून आधुनिक मत्स्यपालन करत आहे. स्पर्धा परीक्षा, सरकारी नोकऱ्या, राजकारण आणि कृषी क्षेत्रात समाज पुढे जात आहे.

ब) उल्लेखनीय व्यक्ती

भोई समाजाने महाराष्ट्राला अनेक गुणवंत व्यक्ती दिल्या आहेत. यामध्ये जुन्या काळातील नामवंत लोककलावंत, संतांच्या पालखी सोहळ्याचे पारंपरिक मानकरी, आधुनिक काळातील शिक्षणतज्ज्ञ, प्रशासकीय अधिकारी आणि राजकीय नेते यांचा समावेश आहे, ज्यांनी समाजाला मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी मोठे योगदान दिले आहे.

१०. आरक्षणाबाबत तांत्रिक सद्यस्थिती आणि आव्हाने

प्रशासकीय सद्यस्थिती: 

महाराष्ट्रात भोई समाजाच्या अनेक शाखांचा समावेश भटक्या जमाती (NT-B) प्रवर्गात करण्यात आलेला आहे.

तांत्रिक आव्हाने: 

केंद्र व राज्य पातळीवरील जातीच्या दाखल्यांमधील सुसंगततेअभावी (उदा. कहार, भोई, कश्यप, केवट, धीवर या नामांतरातील प्रांतीय व तांत्रिक गल्लत) काही भागांतील व उपशाखांमधील विद्यार्थ्यांना आणि नोकरदारांना आरक्षणाचे लाभ आणि सवलती मिळण्यात प्रशासकीय अडचणी येतात. यासाठी समाज संघटना सातत्याने पाठपुरावा करत आहेत.

पर्यावरणीय संकट: 

नद्यांचे वाढते प्रदूषण, जलपर्णी आणि औद्योगिकीकरणामुळे पारंपरिक जलस्रोत आटत चालल्याने समाजाचा मूळ व्यवसाय धोक्यात आला आहे, ज्यामुळे शहरीकरणाकडे स्थलांतर वाढत आहे.

भोई समाजातील विविध प्रांत वार आडनावे 

भोई समाजातील आडनावे प्रदेश, उपशाखा आणि ऐतिहासिक स्थलांतरानुसार बदलत असतात. महाराष्ट्रात सर्वत्र एकच आडनावांची यादी आढळत नाही. त्यामुळे खालील आडनावे ही विविध भागांमध्ये भोई समाजात आढळणारी किंवा काही उपशाखांमध्ये प्रचलित असलेली उदाहरणे म्हणून पाहावीत.

भोई समाजातील प्रचलित आडनावे

• भोई
• कहार
• कश्यप
• धीवर
• केवट
• मच्छिंद्रे
• गायकवाड
• जाधव
• पवार
• शिंदे
• चव्हाण
• मोरे
• भोसले
• काळे
• वाघ
• कदम
• पाटील
• इंगळे
• निकम
• साळुंखे
• जगताप
• खेडकर
• शेलार
• सोनवणे
• तायडे
• महाले
• चौधरी
• अहिरे
• पगारे

खान्देश परिसरात

धुळे, जळगाव, नंदुरबार भागात काही भोई कुटुंबांमध्ये:

• सोनवणे
• तायडे
• महाले
• चौधरी
• पाटील
• अहिरे
• पवार

ही आडनावे देखील आढळतात.

कोकण व पश्चिम महाराष्ट्रात

• भोई
• कहार
• जाधव
• शिंदे
• मोरे
• चव्हाण
• गायकवाड
• भोसले
• हात्ते 

यांचे प्रमाण तुलनेने अधिक दिसते.

महत्त्वाची नोंद

फक्त आडनावावरून एखादी व्यक्ती भोई समाजातील आहे की नाही हे निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्रातील अनेक आडनावे विविध जाती-जमातींमध्ये समानपणे आढळतात. त्यामुळे जात, उपशाखा, कुल, देवक आणि कौटुंबिक परंपरा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक असते.

लोकसंस्कृतीतील योगदान

महाराष्ट्राच्या जलसंस्कृतीचे जतन, पालखी परंपरेचे संवर्धन, मत्स्यव्यवसायाचे लोकज्ञान, श्रमगीतांची परंपरा आणि ग्रामीण धार्मिक जीवनातील सक्रिय सहभाग या माध्यमांतून भोई समाजाने महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीला खऱ्या अर्थाने समृद्ध केले आहे. त्यांचा इतिहास हा केवळ जगण्याचा संघर्ष नसून तो निसर्गाशी समतोल राखून जगण्याचा एक समृद्ध वारसा आहे.

भोई समाज हा महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाचा आणि सांस्कृतिक इतिहासाचा एक अत्यंत वैभवशाली दुवा आहे. निसर्गाला केवळ उपजीविकेचे साधन न मानता तिला 'दैवत' मानणारी त्यांची जीवनशैली आजच्या काळातही पर्यावरणाचा आदर करायला शिकवते. आधुनिक शिक्षण आणि सामाजिक जागृतीमुळे हा समाज प्रगतीचे नवे टप्पे गाठत असून, आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपराही तितक्याच अभिमानाने जपून ठेवत आहे.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)