रानवाटेवर सापडलेले बालपण

खूप दिवसांनी गावाकडे सलग दोन-तीन दिवस राहण्याचा योग आला होता.

शहराच्या धावपळीने मन थकले होते. गावात पाऊल ठेवताच मात्र नकळत मनाला एक वेगळीच शांतता लाभली. सकाळची थंडगार हवा, अंगणात पडलेला कोवळा सूर्यप्रकाश, पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि मातीचा मंद सुगंध... सगळे काही पुन्हा एकदा बालपणात घेऊन जाणारे होते.

सकाळी अंघोळ उरकून चहाचा कप हातात घेतला, तोच दारात माझा बालमित्र काशिनाथ उभा.

"रामराम!" म्हणत तो घरात आला. त्यालाही चहा दिला. चहाचे घोट घेत गप्पा रंगल्या. अचानक तो म्हणाला,

"आज काही खास काम आहे का?"

"नाही रे, काही नाही."

"मग चल, रानात जाऊया. एखादं मधाचं मोहळ भेटतं का ते पाहू."

'रानात जाऊया' हे शब्द कानावर पडताच माझ्या मनात दडून बसलेले बालपण एका क्षणात जागे झाले.

"चल, निघूया!" मी क्षणाचाही विलंब न लावता उत्तर दिले.

"मी कापडी पिशवीत पाणी भरून आणतो. त्या पिशवीत पाणी बराच वेळ थंड राहतं," असे म्हणत काशिनाथ घरी गेला.

तोपर्यंत मी दोन घास खाऊन तयार झालो.

थोड्याच वेळात तो परत आला. कमरेला चामड्याचा पट्टा असलेली आकडी आणि त्यात अडकवलेला धारदार कोयता पाहताच माझ्या डोळ्यांसमोर लहानपणाचे दिवस तरळून गेले.

एकेकाळी गावातील जवळजवळ प्रत्येक घरात अशी आकडी असायची. चामड्याचा मजबूत पट्टा, मध्यभागी कोयता अडकवण्यासाठी लाकडी आकडा, एका टोकाला चामड्याची गुंडी आणि दुसऱ्या टोकाला तिला अडकवण्यासाठी काज. शेतात, रानात किंवा डोंगरवाटेवर जाताना ती प्रत्येकाच्या कमरेला असायचीच. त्या काळी ती फक्त एक वस्तू नव्हती; ती ग्रामीण जीवनाचा अविभाज्य भाग होती.

आज मात्र आकडी हळूहळू इतिहासजमा होत चालली आहे. आधुनिक साधनांच्या गर्दीत ग्रामीण संस्कृतीची अशी कितीतरी चिन्हे नकळत हरवत आहेत.

मी त्या आठवणींमध्ये हरवून गेलो होतो.

"अरे, निघायचं ना?" काशिनाथच्या आवाजाने मी वर्तमानात परत आलो.

आम्ही दोघे रानाच्या दिशेने चालू लागलो. गाव मागे पडू लागले आणि ओळखीच्या पायवाटा आमचे स्वागत करू लागल्या.

थोड्याच अंतरावर आणखी एक बालमित्र आम्हाला येऊन मिळाला. आता आमची छोटीशी तिकडी तयार झाली होती.

त्या जुन्या पायवाटेवर पाऊल टाकताच मनात एक विलक्षण भावना दाटून आली. जणू कालच या वाटेने फिरून आलो होतो. वर्षानुवर्षे उलटून गेली होती; पण त्या पायवाटा अजूनही तशाच होत्या. बदलला होता तो फक्त काळ.

एकेक पाऊल पुढे पडत होते आणि एकेक आठवण जागी होत होती.

याच वाटेने गुरे चारायला जायचो...

याच झाडाखाली बसून भाकरी खायचो...

याच ओढ्यात उन्हाळ्यात डुंबायचो...

याच डोंगरावरून सूर्योदय पाहायचो...

बालपणाचा प्रत्येक क्षण जणू त्या रानात अजूनही जिवंत होता.

रानातील प्रत्येक भागाला स्वतंत्र नाव होते. त्या नावांमध्ये त्या जागेचा इतिहास, वैशिष्ट्य आणि गावकऱ्यांचे अनुभव दडलेले होते. खतारी, देवकडा, देवमाची, धोधानी, मटमाळ, धवलीचा दरा, आसानदरा, घुडीदांड, वडाचीवाडी, बेडखिंड, चिखाळी, सावताची माची... अशी कितीतरी नावे आजही माझ्या स्मरणात ताजी आहेत.

त्या नावांचा उच्चार जरी केला, तरी त्या त्या ठिकाणचे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते.

आजच्या पिढीला ही नावे कदाचित अनोळखी वाटतील; पण आमच्यासाठी ती केवळ ठिकाणे नव्हती, तर आमच्या बालपणाचा जिवंत इतिहास होती.

आंब्यांच्या सावलीत हरवलेले दिवस

रानात पुढे पुढे जात असताना प्रत्येक झाड, प्रत्येक दगड, प्रत्येक पायवाट ओळखीच्या माणसासारखी भेटत होती. कित्येक वर्षांनी या वाटेवर पाय पडत होते, तरी कुठेही अनोळखीपणा जाणवत नव्हता. जणू रानाने आम्हाला विसरलेच नव्हते.

थोड्याच अंतरावर एकामागून एक आंब्यांची झाडे दिसू लागली. ती पाहताच मन भूतकाळात हरवून गेले.

आमच्या रानातील प्रत्येक आंबा हा वेगळ्या स्वभावाचा असायचा. प्रत्येकाची चव निराळी, रंग निराळा आणि ओळखही वेगळी. त्यामुळे प्रत्येक आंब्याला नावही असायचे.

काळ्या आंबा, शिप्या आंबा, मोकाशा, आरती, केसम्या, वरावट्या, गाडग्या, गोड्या आंबा, कोयती, भद्या... अशी कितीतरी नावे आजही ओठांवर सहज येतात. या नावांत फक्त फळांची ओळख नव्हती; तर संपूर्ण पिढीच्या आठवणी दडल्या आहेत.

मे महिन्याच्या कडक उन्हात हे आंबे पाडाला लागले की आमच्या आनंदाला पारावर उरत नसे.

आजच्या मुलांसारखे बाजारातून आंबे विकत आणण्याचे दिवस नव्हते. रानातल्या झाडांवरचे आंबे म्हणजे आमच्यासाठी निसर्गाने दिलेला खजिनाच होता.

आंबे पिकवण्यासाठी आम्ही 'अढी' घालत असू.

जमिनीत एक खड्डा खणायचा. त्यात थोडा पालापाचोळा अंथरायचा. त्यावर काळजीपूर्वक आंबे ठेवायचे. पुन्हा पालापाचोळा, पुन्हा आंब्यांचा थर... असे तीन-चार थर रचून वर माती टाकायची. खुणेसाठी एखादा छोटा दगड ठेवला की अढी तयार.

मग सुरू व्हायची प्रतीक्षा.

पाच-सहा दिवसांनी अढी उकरायला गेलो की आधीच दरवळणारा सुगंध सांगायचा आंबे पिकले आहेत!

माती बाजूला सारताच सोनेरी-पिवळे आंबे दिसायचे आणि त्यांचा गंध मनाला वेड लावायचा. तेथेच झाडाखाली बसून एकेक आंबा चोखण्याची मजा शब्दांत सांगता येणार नाही. त्या गोडीत फक्त रस नव्हता; त्यात बालपणाचा निष्पाप आनंद मिसळलेला होता.

काही आंब्यांची झाडे मात्र फारच उंच असायची. त्यांच्या शेंड्यावर पिवळेधमक पाड लटकत असायचे. ते पाहिले की प्रत्येकाच्या हाताला दगड यायचाच.

मग सुरू व्हायची स्पर्धा.

कोणाचा दगड आधी लागतो?

कोणाचा पाड खाली पडतो?

ज्याच्या दगडाने आंबा खाली पडेल, तो आंबा त्याचाच हा न बोलताही पाळला जाणारा नियम होता.

कधी एखाद्या आंब्यावरून दोन मित्रांत वाद व्हायचा. "मी पाडला!" "नाही, माझा दगड लागला!" असे म्हणत थोडी ढकलाढकली, थोडे रुसवे-फुगवे व्हायचे. पण त्या भांडणाचा राग फार काळ टिकत नसे.

थोड्याच वेळात पुन्हा सगळे एकत्र बसून आंबे खात असू. ज्याला कमी आंबे मिळाले, त्याला प्रत्येकजण आपल्यातील दोन-तीन आंबे देत असे. त्या काळात वाटून खाण्यातच खरी गोडी होती.

आंबे खूप मिळाले तर शर्ट काढून त्याचीच पिशवी बनवायची आणि त्यात भरभरून आंबे घरी आणायचे.

पहाटेची वेळ तर आणखीच सुंदर असायची. रात्रभर गार वाऱ्याच्या झुळुकीने टप... टप... टप... करत पिकलेले आंबे खाली पडत असत.

पहाट होताच आम्ही पिशवी घेऊन रानात धावत पोहोचायचो. प्रत्येक झाडाखाली पिवळेधमक आंबे विखुरलेले दिसायचे.

दररोज चाळीस-पन्नास आंबे सहज मिळायचे. ते गोळा करताना होणारा आनंद हा आजच्या कोणत्याही महागड्या वस्तूपेक्षा मोठा होता.

त्या दिवसांत पैशाची श्रीमंती नव्हती; पण निसर्गाने दिलेली संपत्ती अमाप होती. आज बाजारात कितीही महागडे आंबे मिळतात; पण त्या रानातल्या आंब्यांची चव, त्यांचा सुगंध आणि मित्रांसोबत वाटून खाण्याचा आनंद पुन्हा कधीच मिळणार नाही.

आम्ही तिघेही त्या आंब्यांच्या सावलीतून पुढे चालत होतो. आठवणींचा प्रवाह अजूनही थांबायचे नाव घेत नव्हता. रानातील प्रत्येक वळण आम्हाला नव्या आठवणी देत होते आणि आम्ही पुन्हा एकदा नकळत आमच्या हरवलेल्या बालपणात जगत होतो.

मधाच्या शोधात... आठवणींचा गोडवा

आंब्यांच्या आठवणींमध्ये हरवत आम्ही पुढे चालत होतो. रानातली शांतता मनाला विलक्षण प्रसन्न करत होती. मधूनच एखाद्या झुडपातून ससा दचकून बाहेर पडे आणि क्षणार्धात वाऱ्याच्या वेगाने नजरेआड होई. झाडाझुडपांतून पक्ष्यांचे मंजुळ स्वर ऐकू येत होते. दूरवर कुठेतरी रानकोंबड्याची बांग घुमत होती.

गेल्या काही वर्षांत वनविभागाने रानात अनेक ठिकाणी लहान-मोठी पाणवठी तयार केली होती. 

उन्हाळ्यात वन्यप्राण्यांना पाणी मिळावे म्हणून खोदलेल्या त्या तळ्यांमुळे रानाला नवे जीवन मिळाले होते. अशाच एका मोठ्या तळ्याजवळ आम्ही पोहोचलो. तळ्यात कातकरी समाजातील तीन-चार लहान मुले मासे पकडण्यात रंगून गेली होती. आम्हाला पाहताच काशिनाथने सहजच आवाज दिला,

"अरे... काय करता रे ?"

त्याचा आवाज ऐकताच ती मुले घाबरून तळ्याबाहेर आली. त्यांच्या चेहऱ्यावर भीती स्पष्ट दिसत होती. कदाचित वनविभागाचे अधिकारी आले असावेत, अशी त्यांची समजूत झाली असावी.

मला त्यांची भीती पाहवत नव्हती.

मी हसत म्हणालो,

"अरे, घाबरू नका. पकडा तुमचे मासे. आम्ही काही तुम्हाला अडवायला आलेलो नाही."

तरीही ती मुले काही वेळ तळ्याच्या काठावरच उभी राहिली. आम्ही बरेच पुढे गेलो, तेव्हा त्यांनी पुन्हा पाण्यात उतरून मासे पकडायला सुरुवात केली.

रानात पुढे जाताना प्रत्येक ठिकाण भूतकाळाचे एखादे दार उघडत होते.

"इथे आपण जनावरांचे वाळलेले शेण गोळा करायचो..."

"या उतारावर गुरे चारायचो..."

"त्या झाडाखाली भारूड करत बसायचो..."

"इथे विटीदांडू खेळलो..."

"त्या ओढ्यात खेकडे पकडले..."

"या टेकडीवरून सरपणाच्या मोळ्या डोक्यावर घेऊन घरी गेलो..."

असे म्हणता म्हणता आठवणींची जणू अखंड माळच उलगडत होती.

जीवनात कितीही मोठे झालो, कितीही दूर गेलो, तरी बालपण आपली साथ कधी सोडत नाही. योग्य क्षणाची वाट पाहत ते मनाच्या एखाद्या कोपऱ्यात शांतपणे बसून राहते. आणि अशी एखादी रानवाट भेटली की पुन्हा जिवंत होते.

मात्र काशिनाथचे लक्ष आमच्यासारखे आठवणींत रमले नव्हते.

त्याची नजर सतत झाडांच्या शेंड्यांवर फिरत होती. मधमाशांचे मोहळ दिसते का, याचा तो बारकाईने शोध घेत होता.

एका-दोन झाडांवर त्याला छोटी मोहळी दिसली; पण ती अजून वाढलेली नव्हती. त्याने त्याकडे दुर्लक्ष केले.

थोडे पुढे गेल्यावर गर्द पानांनी भरलेला एक उंच आंबा दिसला.

काशिनाथने क्षणभर वर पाहिले. त्याच्या चेहऱ्यावर समाधान उमटले.

"मिळालं!" तो आनंदाने म्हणाला.

आम्ही वर पाहिले.

आंब्याच्या फांदीखाली मोठे, भरदार मधाचे मोहळ लटकत होते.

क्षणाचाही विलंब न करता त्याने कमरेतील कोयता घट्ट केला आणि सराईतपणे झाडावर चढू लागला.

त्याच्या प्रत्येक हालचालीत वर्षानुवर्षांचा अनुभव दिसत होता.

काही मिनिटांतच तो मोहळापर्यंत पोहोचला.

आम्ही खाली उभे राहून त्याच्याकडे पाहत होतो. एखादी मधमाशी चावेल की काय, अशी काळजी मनात होती.

पण त्याने अत्यंत शांतपणे आणि कौशल्याने मधाचे पोळे काढले.

विशेष म्हणजे, एकाही मधमाशीने त्याला चावले नाही.

थोड्याच वेळात तो मधाने ओथंबलेले पोळे घेऊन खाली उतरला.

तोपर्यंत आमच्या दुसऱ्या मित्राने जवळच्या झाडाची मोठी चांद्याची पाने आणली होती. पूर्वी लग्नसमारंभ, पूजा किंवा सामुदायिक जेवणासाठी याच पानांच्या पत्रावळ्या बनवल्या जात.

त्या हिरव्यागार पानावर मधाचे पोळे ठेवले.

सोन्यासारखा झळाळणारा मध अलगद बाहेर येऊ लागला.

आम्ही तिघांनीही बोटांनी तो मध चाखला.

अहाहा!

अशी चव आयुष्यात पुन्हा क्वचितच मिळते.

तो मध फक्त गोड नव्हता; त्यात रानफुलांचा सुगंध होता, डोंगरांची मुक्त हवा होती आणि आमच्या बालपणाच्या आठवणींची गोडी मिसळलेली होती.

त्या क्षणी वाटले...

मधाच्या शोधात आम्ही रानात आलो होतो; पण प्रत्यक्षात आम्हाला सापडत होते ते आमचेच हरवलेले बालपण.

थोडावेळ त्या झाडाखाली निवांत बसून गप्पा मारल्या. मग काशिनाथ म्हणाला,

"चल... आता तुला आपल्या रानातला सगळ्यात गोड आंबा दाखवतो."

आम्ही पुन्हा पायवाट धरली.

आमच्यासमोर रान पसरले होते... आणि मनात आठवणींचा अखंड प्रवाह वाहत होता.

छान. आता या लेखाचा सर्वात भावस्पर्शी भाग देत आहे. याच भागात लेखाचा आत्मा आहे.

झाडांनाही आठवतात आपली माणसं

मधाची गोड चव अजूनही जिभेवर रेंगाळत होती. आम्ही पुन्हा रानातील पायवाट धरली. आता आमचे पाऊल एका अशा आंब्याकडे वळले होते, ज्याची चव संपूर्ण परिसरात प्रसिद्ध होती.

वर्षानुवर्षांनी त्या झाडासमोर उभा राहिलो.

क्षणभर काहीच बोलवेना.

समोर तोच डेरेदार आंबा... तितकाच रुबाबदार... तितकाच प्रेमळ.

काळाने माझ्या केसांमध्ये पांढरेपणा आणला होता; पण त्या आंब्याला पाहताना मी पुन्हा एकदा लहान मुलगा झालो होतो.

त्या झाडाकडे पाहत असतानाच मनात एक विलक्षण भावना दाटून आली.

जणू तो आंबाच माझ्याशी बोलत होता...

"राम... किती दिवसांनी आलास रे!"

"लहानपणी रोज यायचास. आमच्या फांद्यांवर चढायचास. आमच्या सावलीत खेळायचास. आमच्या पाडांवर ताव मारायचास. आता मात्र आम्हाला विसरलास."

"आम्ही आजही तुझी वाट पाहतो. अधूनमधून येत जा. आमच्या सावलीत थोडावेळ बस. एवढीच आमची इच्छा..."

त्या निःशब्द संवादाने माझे मन भरून आले.

कदाचित झाडे बोलत नसतील; पण त्यांच्याशी जुळलेले आपले नाते मात्र नक्की बोलत असते.

लहानपणी जशी दगड मारून शेंड्यावरचे पिवळेधमक आंबे पाडायचो, तशीच इच्छा पुन्हा मनात आली. मी एक दगड उचलला.

पूर्वीसारख्याच जोमाने फेकण्याचा प्रयत्न केला. पण दगड अर्ध्यावरच खाली आला.

हातात जोराची कळ उठली. तेव्हा जाणवले... बालपण मागे राहिले आहे.

शरीराचे बळ कमी झाले आहे; पण मन अजूनही त्या छोट्या मुलासारखेच धावत आहे.

माझी अवस्था पाहून काशिनाथ हसला.

"तुझ्याकडून आता होणार नाही," असे म्हणत तो क्षणात झाडावर चढला.

फांद्या हलू लागल्या.

क्षणात टप... टप... टप... करत पिकलेले आंबे खाली पडू लागले.

आम्ही ते एका जागी गोळा केले.

एक आंबा हातात घेतला.

साल काढताच तो परिचित सुगंध दरवळला.

पहिला घास घेताच डोळे नकळत मिटले.

अरे...! चव तशीच होती. काळ बदलला...

माणसे बदलली... जग बदलले... पण त्या आंब्याची गोडी अजिबात बदलली नव्हती.

आम्ही मनसोक्त आंबे खाल्ले.

नंतर काशिनाथने कापडी पिशवीतून थंडगार पाणी काढले. रानातल्या उन्हात ते पाणी म्हणजे अमृतच वाटत होते. पाणी पिऊन आम्ही त्या विशाल आंब्याच्या सावलीत टेकलो. गार वाऱ्याच्या झुळुका अंगावरून फिरत होत्या. पानांची सळसळ एखाद्या अंगाईगीतासारखी वाटत होती.

कधी डोळा लागला, ते समजलंच नाही.

अचानक काही लोकांच्या बोलण्याचा आवाज कानावर पडला आणि माझी झोप मोडली. डोळे उघडून पाहिले तर दुपार केव्हाच ओसरली होती. उन्हे पश्चिमेला झुकली होती.

थोड्या अंतरावर शेजारच्या गावातील काही मंडळी दिसत होती. आम्ही तिकडे गेलो. त्यांच्या शेतात दरवर्षीप्रमाणे कुलदैवताला बोकड अर्पण करण्याचा पारंपरिक विधी सुरू होता.

पूर्वी या कार्यक्रमाला आम्ही नेहमी यायचो.

त्यांनी आम्हाला पाहताच आनंदाने स्वागत केले.

"आज जेवल्याशिवाय कुणालाच जाऊ देणार नाही," असा प्रेमाचा दमच त्यांनी दिला. आम्हीही हसत होकार दिला.

"तोपर्यंत रानात थोडं फिरून येतो," असे सांगून पुन्हा पायवाट धरली. 

काही अंतरावर एक जुने कौलारू घर दिसले. 

अंगणात मांडवाखाली एक वृद्ध गृहस्थ घोंगडीवर बसून बांबूचे टोपले विणत होते. बाजूला बांबूच्या चिरलेल्या काड्या रचून ठेवलेल्या होत्या.

डोक्यावर पटका... अंगात बंडी... हात मात्र अजूनही तितकेच कसबी.

आम्हाला पाहताच त्यांनी हसून रामराम केला.

"या... कुठलं पाव्हणं?"

मी ओळख सांगितली. क्षणात त्यांच्या डोळ्यांत पाणी तरळले. घरात वळून त्यांनी हाक मारली—

"अगं... पाणी घेऊन ये. आपली माणसं आलीत!"

थोड्याच वेळात एक वयोवृद्ध आजी बाहेर आल्या.

कपाळावर ठसठशीत कुंकू. नाकात मोठी सोन्याची नथ. अंगात चोळी आणि पारंपरिक लुगडे. हातात तांब्याचा भरलेला तांब्या.

आम्ही पाणी प्यायलो.

आजोबा म्हणाले,

"अगं, ओळखलंस का याला?"

आजींची नजर आता मंदावली होती.

त्या माझ्याकडे बारकाईने पाहू लागल्या.

आजोबा पुन्हा म्हणाले,

"अगं... हा आपल्या मास्तरांचा राम!"

क्षणात त्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद खुलला.

त्या धावतच माझ्याजवळ आल्या.

"अरे बापरे... हा तर सखूचा राम! किती मोठा झालास रे!"

असे म्हणत त्यांनी माझ्या गालावर प्रेमाने हात फिरवला.

त्या स्पर्शात आईची माया होती...

आपलेपण होते...

आणि हरवलेल्या काळाचा सुगंधही होता.

त्या क्षणी मला जाणवले. वर्षे बदलतात...

पिढ्या बदलतात... पण प्रेमाने जपलेली माणसं कधीच परकी होत नाहीत.

खूप छान. 

माणुसकीची ऊब आणि परतीची वाट

आजींच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू तरळले होते, तर माझ्याही मनात जुन्या आठवणींचा पूर उसळला होता.

लहानपणी आम्ही या घरात किती वेळा आलो होतो, याची गणतीच नव्हती. त्यांच्या गाईचे दूध रोज आमच्या घरी यायचे. हरभरे, उडीद, मसूर अशी धान्येही ते प्रेमाने देत. गावात त्यांच्या घरी कोणताही सण-समारंभ असला की आमचे जाणे ठरलेलेच असे.

माझे वडील त्यांना वेळोवेळी मदत करीत. त्यांच्या मुलांनी माझ्या वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली शिक्षण घेतले. पुढे एक मुलगा मंत्रालयात नोकरीला लागला, तर दुसरा शिक्षक झाला. दोन कुटुंबांमधले नाते हे केवळ ओळखीचे नव्हते; ते जिव्हाळ्याचे होते.

वडिलांच्या निधनानंतर आई एकटी पडली होती. त्या कठीण काळात हीच आजी जवळपास पंधरा दिवस आमच्या घरी राहिली. आईला धीर दिला, घर सावरले आणि आम्हालाही मायेचा आधार दिला.

त्या आठवणी डोळ्यांसमोर उभ्या राहिल्या आणि माझा कंठ दाटून आला.

मी आजींना विचारले,

"आजी, आता शहरात मुलांकडे जाऊन राहा. एवढं कष्ट कशाला करता?"

त्या मंद हसल्या.

"न्हाय बाळा... जोवर हातपाय चालतात, तोवर या मातीचीच सेवा करायची. शेवटचा श्वासही याच अंगणात घ्यायचा. रोज पांडुरंगाला एकच मागणं मागते 'देवा, मरण आलं तर या मातीतच येऊ दे.' दुसरी कसलीच इच्छा नाही."

त्या साध्या शब्दांत आयुष्यभराची शहाणपणाची कमाई होती.

इतक्यात त्या उठल्या.

"बस, मी लगेच येते," असं म्हणत त्या घरात गेल्या.

आम्ही कितीही नकार दिला तरी त्यांनी ऐकलं नाही.

थोड्याच वेळात स्टीलच्या पितळीत वाफाळलेल्या शेवया घेऊन आल्या. गाईच्या दुधात गूळ घालून केलेल्या त्या शेवयांचा सुगंध अंगणभर दरवळत होता.

पहिला घास तोंडात टाकताच मी पुन्हा लहान झालो.

तीच चव...तेच प्रेम...तोच आपलेपणा... आज पंचतारांकित हॉटेलांत कितीही पदार्थ मिळाले, तरी त्या शेवयांची सर कशालाच येणार नव्हती. जेवण संपले. गप्पा रंगल्या.

आजी माझ्या आईच्या आठवणी सांगत होत्या. बोलता बोलता त्यांच्या डोळ्यांच्या कडा पुन्हा ओलावल्या.

निघायची वेळ झाली.

आम्ही उठलो.

आजी माझा हात हातात घेऊन म्हणाल्या,

"अरे पोरा... अधूनमधून येत जा रे. या जगात आहे तरी काय? आज आहोत, उद्या नसू. माणसाने एकमेकांशी प्रेमाने राहावं, गोड बोलावं, एकमेकांना आधार द्यावा. बाकी सगळं इथंच राहणार आहे."

क्षणभर मी निःशब्द झालो. या एका वाक्यात त्यांनी आयुष्याचं सार सांगितलं होतं. हे तत्त्वज्ञान कोणत्याही विद्यापीठात शिकवलं जात नाही. ते अनुभवातून जगावं लागतं. त्यांच्या चरणांना स्पर्श करून आम्ही निरोप घेतला. मन मात्र मागेच राहिलं होतं. तेथून आम्ही पुन्हा त्या रानाकडे आलो.

तोपर्यंत देवपूजेचे सर्व विधी पूर्ण झाले होते. संध्याकाळचे सावट गडद होत होते. गावोगावची माणसं जमली होती. क्षणात पंगती बसल्या. आमच्याही हातात पितळी ताटे आली. गरमागरम भात वाढला. त्यावर सुगंधी मटणाचा रस्सा ओतला गेला. बाजूला मटणाचे खडे. आग्रहाने पुन्हा पुन्हा वाढलं जात होतं. त्या जेवणात केवळ चव नव्हती; गावाकडच्या प्रेमाचा आणि सामुदायिक संस्कृतीचा सुगंध मिसळला होता. जेवण संपेपर्यंत अंधार दाटून आला होता.

आम्ही घराच्या दिशेने निघालो. हातात मोबाईलचा उजेड होता; पण पाय मात्र त्या जुन्याच पायवाटांवर पडत होते. कितीतरी वर्षांनी आलो होतो, तरी त्या वाटा चुकल्या नव्हत्या. कारण त्या फक्त रानातून जात नव्हत्या...त्या माझ्या बालपणातून जात होत्या.

त्या दिवशी आम्ही मध शोधायला रानात गेलो होतो. मध मिळाला... गोड आंबे मिळाले...जुन्या माणसांचे प्रेम मिळाले...पण या सगळ्यांपेक्षाही अमूल्य अशी एक गोष्ट मिळाली. हरवलेले बालपण पुन्हा एकदा जगण्याचा अनमोल आनंद.

रान अजूनही तिथेच आहे. पायवाटाही तिथेच आहेत. झाडेही तशीच उभी आहेत. बदललो आहोत फक्त आपण. 

म्हणूनच वेळ मिळेल तेव्हा पुन्हा एकदा गावाकडे जा... रानवाटेने चालत जा... कदाचित तिथे तुमचेही हरवलेले बालपण तुमची वाट पाहत उभे असेल.

रामदास तळपे (ग्रामीण संस्कृती)