भारतीय शास्त्रज्ञांनी लावलेले विविध शोध

भारत हा प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंत संशोधन आणि शोधांचा केंद्रबिंदू राहिला आहे. हे क्षेत्र खूप मोठे आहे, म्हणून मी ते प्राचीन भारतातील शोध, मध्ययुगीन काळातील योगदान, आणि आधुनिक भारतातील शोध व आविष्कार अशा टप्प्यांमध्ये सांगतो.

प्रचीन भारतातील शोध व आविष्कार

शून्याचा शोध (Zero) :

आर्यभट्ट व ब्रह्मगुप्त यांनी "शून्य" गणितात मांडले.

आर्यभट्ट हे प्राचीन भारतातील सर्वात महान गणितज्ञ व खगोलशास्त्रज्ञांपैकी एक होते. त्यांनी इ.स. ४७६ मध्ये पाटलीपुत्र (सध्याचे पटना, बिहार) येथे जन्म घेतला होता. त्यांच्या संशोधनामुळे भारतीय गणित व खगोलशास्त्र यांना एक नवा आयाम मिळाला.

आर्यभट्ट:

नाव: आर्यभट्ट

जन्म: इ.स. ४७६ (पाटलीपुत्र, बिहार)

काळ: गुप्त साम्राज्याचा सुवर्णकाळ

मुख्य कार्य: गणित व खगोलशास्त्र

प्रमुख योगदान

1. पाय (π) चे मूल्य:

आर्यभट्ट यांनी π (पाय) चे मूल्य ३.१४१६ इतके अचूक काढले होते.

ते सांगत की "π हे अपरिमेय आहे" – हे विधान त्यांच्या काळासाठी खूप मोठे होते.

2. शून्याचा वापर:

शून्याची संकल्पना प्रचलित करण्याचे महत्त्वाचे कार्य भारतात झाले, त्यात आर्यभट्टांचे मोठे योगदान मानले जाते.

3. स्थान-मूल्य पद्धती (Place Value System):

दहाशेष पद्धती (decimal system) व स्थानिक मूल्य पद्धती (place value system) प्रचलित केली.

4. बीजगणित व त्रिकोणमिती:

साइन (ज्या पद्धतीला त्यांनी "ज्या" असे नाव दिले) ही संकल्पना मांडली.

कोसाइन व टॅन्जंटचेही प्रारंभिक रूप दिले.

5. खगोलशास्त्रातील योगदान:

पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते याचा त्यांनी उल्लेख केला.

सूर्यग्रहण व चंद्रग्रहण यांचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण दिले.

ग्रह-नक्षत्रांच्या गती व स्थान यांचा अभ्यास करून गणना केली.

6. ग्रंथ:

आर्यभटीय : हा त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ असून त्यात १२१ श्लोक आहेत. यात गणित, बीजगणित, त्रिकोणमिती व खगोलशास्त्र यांचे सविस्तर विवेचन आहे.

भारताने १९७५ मध्ये पहिला उपग्रह "आर्यभट्ट" असे नाव देऊन त्यांना आदरांजली वाहिली.

त्यांचे योगदान आजही गणित व विज्ञान क्षेत्रात आधारस्तंभ मानले जाते.

2. दशमान पद्धती (Decimal System) – संख्यांची मांडणी 1–9 व शून्य यांच्या आधारे दशमान पद्धती भारतातून जगभर गेली.

भारतात दशमान पद्धती (Decimal System) अस्तित्वात आणण्याचे श्रेय भारतीय गणितज्ञांना जाते. ही जगातील सर्वात महत्वाची व क्रांतिकारी पद्धत मानली जाते. तिची सुरुवात आणि विकासाविषयी थोडक्यात माहिती खालीलप्रमाणे –

 सुरुवात:

दशमान पद्धतीचा उगम भारतात इ.स.पूर्व ३ऱ्या शतकाच्या आसपास झाला असे मानले जाते.

प्राचीन भारतीय गणितज्ञांनी १ ते ९ या अंकांचा उपयोग सुरू केला.

शून्याचा (०) संकल्पना आणि त्याचा अंक म्हणून वापर ही भारताची सर्वात मोठी देणगी आहे.

प्रमुख योगदानकर्ते:

1. आर्यभट्ट (इ.स. 476–550)

त्यांनी अंकगणित, बीजगणित आणि खगोलशास्त्र यामध्ये दशमान पद्धतीचा आधार घेतला.

मात्र, त्यांनी शून्याचा स्वतंत्र अंक म्हणून वापर केला नाही, पण त्याची संकल्पना मांडली.

2. ब्रह्मगुप्त (इ.स. 598–668)

शून्याला स्वतंत्र अंक म्हणून मांडले.

शून्याचे गणितीय नियम (बेरीज, वजाबाकी इ.) दिले.

त्यांच्या "ब्रह्मस्फुट सिद्धांत" या ग्रंथात दशमान पद्धती अधिक स्पष्टपणे मांडली गेली.

3. भास्कराचार्य (भास्कर I आणि भास्कर II)

भास्कर I (इ.स. 600–680) यांनी अंक पद्धतीत स्थानमूल्य (Place Value System) व्यवस्थित स्पष्ट केले.

भास्कराचार्य II (1114–1185) यांनी "लीलावती" आणि "बीजगणित" या ग्रंथांत दशमान पद्धतीवर आधारित सखोल गणित दिले.

वैशिष्ट्ये:

१ ते ९ या अंकांचा वापर.

शून्य (०) चा स्वतंत्र अंक म्हणून समावेश.

स्थानमूल्य पद्धत (Place Value System) – म्हणजेच एखादा अंक कुठे आहे त्यावर त्याची किंमत अवलंबून असते.

जागतिक प्रसार:

भारतातून दशमान पद्धती अरब देशांत पोहोचली.अरबांनी ती पुढे युरोपात नेली.

म्हणूनच युरोपियन लोकांनी तिला "हिंदू-अरेबिक नंबर सिस्टीम" (Hindu–Arabic Numeral System) असे नाव दिले.

थोडक्यात सांगायचे झाले तर, दशमान पद्धती भारतातील आर्यभट्ट, ब्रह्मगुप्त, भास्कराचार्य यांसारख्या महान गणितज्ञांच्या योगदानामुळे अस्तित्वात आली आणि नंतर संपूर्ण जगात पसरली.

3. बीजगणित, त्रिकोणमिती आणि कलन, भास्कराचार्य, आर्यभट्ट यांनी या शास्त्रांची मांडणी केली.

4. खगोलशास्त्र (Astronomy) – ग्रहांची गती, ग्रहणाची गणना भारतात अचूक केली जात होती.

5. वैद्यकशास्त्र (आयुर्वेद): 

चरक, सुश्रुत यांनी औषधोपचार व शस्त्रक्रिया पद्धती विकसित केल्या.

चरक हे प्राचीन भारतातील महान आयुर्वेदाचार्य आणि वैद्यकशास्त्रज्ञ होते. त्यांना "वैद्यकशास्त्राचा जनक" असे मानले जाते.

चरक:

1. कालखंड – इ.स.पू. 100 ते इ.स. 200 च्या दरम्यान चरक यांचा काळ मानला जातो.

2. चरक संहिता:

चरक यांनी रचलेले चरक संहिता हे आयुर्वेदातील सर्वात महत्त्वाचे ग्रंथ आहे.

या ग्रंथामध्ये औषधी वनस्पती, रोगांचे निदान, उपचार पद्धती, आहार-विहार, तसेच आरोग्य टिकवण्यासाठी लागणारे नियम यांचा सविस्तर उल्लेख आहे.

हा ग्रंथ मूळतः अग्निवेश संहिता होता, त्याचे संपादन व परिष्करण चरक यांनी केले.

3. वैद्यकीय योगदान:

रोगांचे मूळ कारण शरीरातील दोष (वात, पित्त, कफ) यांचा असंतुलन असल्याचे चरकांनी स्पष्ट केले.

औषधोपचारासोबत आहार, जीवनशैली आणि मानसिक संतुलन हेसुद्धा आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे, हे त्यांनी प्रतिपादन केले.

त्यांनी शरीररचना, रोगनिदान, औषधनिर्मिती, शल्यक्रिया याविषयी माहिती दिली.

4. विशेषता:

"चरक" या शब्दाचा अर्थ प्रवासी किंवा भ्रमण करणारा असा होतो. चरक हे राजवैद्य होते आणि त्यांनी संपूर्ण भारतभर फिरून औषधी वनस्पती व उपचार पद्धतींचा अभ्यास केला.

त्यांचे योगदान इतके मोठे आहे की आजही आधुनिक वैद्यकशास्त्रात आयुर्वेदाच्या अभ्यासासाठी चरक संहिताचा वापर होतो.

चरक हे आयुर्वेदाच्या क्षेत्रातील महर्षी होते. त्यांनी मानवाच्या आरोग्य आणि दीर्घायुष्याच्या दृष्टिकोनातून आयुर्वेदाला वैज्ञानिक पद्धतीने मांडले आणि "चरक संहिता"च्या माध्यमातून ते आजवर जिवंत ठेवले.

सुश्रुत यांना "शल्यचिकित्सेचे जनक" मानले जाते.

सुश्रुत हे भारतातील प्राचीन काळातील महान शल्यचिकित्सक (सर्जन) मानले जातात. त्यांना "शल्यतंत्राचे जनक" (Father of Surgery) म्हणूनही ओळखले जाते.

सुश्रुतांविषयी माहिती:

कालखंड: इ.स.पूर्व सहावे शतक (सुमारे 600 BCE) असा त्यांचा काळ मानला जातो.

ग्रंथ: सुश्रुतांनी रचलेले “सुश्रुतसंहिता” हे आयुर्वेदातील अतिशय महत्वाचे शास्त्रीय ग्रंथ आहे. या ग्रंथात शल्यचिकित्सा, नेत्रचिकित्सा, अस्थिचिकित्सा, प्रसूतीशास्त्र, औषधोपचार व आरोग्यसंपादन या विषयांवर सविस्तर माहिती आहे.

शल्यक्रिया (Surgery):

प्लास्टिक सर्जरी व नाकाची पुनर्बांधणी (Rhinoplasty)

मोतीबिंदूची शस्त्रक्रिया:

हर्निया, मूत्रपिंडातील खडे, हाडे जोडणे, जखमा व भाजल्यावरील उपचार

प्रसूतीदरम्यान शस्त्रक्रिया:

विविध प्रकारच्या शस्त्रक्रियेसाठी त्यांनी 125 पेक्षा जास्त उपकरणांचे वर्णन केले आहे.

प्रशिक्षण पद्धती:

सुश्रुतांनी विद्यार्थ्यांना प्रथम भाजीपाला, फळे किंवा मृत प्राणी यांच्या अंगावर शस्त्रक्रिया करून सराव करण्यास सांगितले.

शस्त्रक्रियेत नेहमी स्वच्छता (Sterilization) व बारकाईने निरीक्षण करण्याचे त्यांनी महत्त्व पटवले.

योगदान:

जगात सर्वप्रथम वैज्ञानिक पद्धतीने शस्त्रक्रिया शिकविणारा व लिहून ठेवणारा वैद्य म्हणजे सुश्रुत.

आजच्या आधुनिक शल्यचिकित्सेचा पाया सुश्रुतांनी घातला.

प्लास्टिक सर्जरी: 

सुश्रुत यांनी नाक पुनर्निर्मिती सारख्या शस्त्रक्रिया प्राचीन काळात केल्या.

ओळख:

पाश्चिमात्य देशांतील विद्वान देखील त्यांना "Father of Plastic Surgery" असे म्हणतात.

2014 मध्ये भारत सरकारने त्यांच्या सन्मानार्थ सुश्रुत जन्मजयंती "राष्ट्रीय डॉक्टर दिन" म्हणून साजरा करण्यास सुरुवात केली.

थोडक्यात, सुश्रुत हे केवळ आयुर्वेदाचे नव्हे तर संपूर्ण वैद्यकशास्त्राच्या इतिहासातील सर्वात मोठे शल्यचिकित्सक होते.

6. योग व ध्यान:

पतंजली यांनी योगसूत्रे मांडली, जगभर ही पद्धती पसरली.

पतंजली यांची ओळख प्राचीन भारतातील योगशास्त्राचे जनक म्हणून केली जाते. त्यांचा उल्लेख योगसूत्रांचे लेखक म्हणून सर्वाधिक प्रसिद्ध आहे. त्यांना आयुर्वेद व व्याकरण (महाभाष्य) यांचेही योगदान दिलेले मानले जाते. त्यांचा जीवनकाळ नेमका ठरलेला नाही, परंतु साधारणपणे इ.स.पू. २ रे शतक ते इ.स. ५ वे शतक या दरम्यान ते झाले असावेत असे विद्वान मानतात.

पतंजली यांचे प्रमुख कार्य:

1. योगसूत्रे:

१९५ सूत्रांमध्ये योगाचे तत्त्वज्ञान मांडले आहे.

योगाचे अष्टांग योग (यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी) ही संकल्पना त्यांनी दिली.

पतंजली योगसूत्रे हे योगशास्त्राचे मूलभूत आणि प्रमाणभूत ग्रंथ मानले जातात.

2. महाभाष्य (व्याकरण):

पाणिनि यांच्या "अष्टाध्यायी" व्याकरणावर टीका आणि स्पष्टीकरण करणारा हा महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.

त्यामुळे संस्कृत व्याकरणशास्त्र अधिक सुसंगत झाले.

3. आयुर्वेद:

काही परंपरेनुसार त्यांनी आयुर्वेदावरही ग्रंथ लिहिला, पण त्याची निश्चित ऐतिहासिक पुरावा मर्यादित आहे.

पतंजलींचा योगदर्शन:

त्यांनी सांगितले की योग म्हणजे चित्तवृत्ती निरोध म्हणजे मनातील चंचलता थांबविणे.

योगाच्या साधनेने आत्मज्ञान व मोक्षप्राप्ती शक्य होते.

शरीर, मन आणि आत्म्याचा संतुलित विकास साधणे हा योगाचा उद्देश त्यांनी स्पष्ट केला.

प्रभाव व वारसा:

पतंजलींचे योगसूत्र आज जगभरातील योगाभ्यासकांसाठी मार्गदर्शक आहे.

आधुनिक काळातील योगशिक्षण, ध्यानपद्धती व मानसिक आरोग्य क्षेत्रातही त्यांच्या विचारांचा प्रभाव दिसतो.

थोडक्यात, पतंजली हे योग, व्याकरण आणि तत्त्वज्ञान या तिन्ही क्षेत्रांत योगदान देणारे महान ऋषी मानले जातात.

7. बुद्धिबळ (Chess): 

चतुरंग" या खेळापासून बुद्धिबळाचा उगम झाला.

8. लौहस्तंभ (Iron Pillar of Delhi)  

1600 वर्षांहून जुना असूनही गंज न लागणारा धातू तंत्रज्ञान.

9. नवग्रह व ज्योतिषशास्त्र: 

भारतीय गणिती पद्धतींवर आधारित.

मध्ययुगीन भारतातील योगदान:

1. कापड उद्योग (Textiles) मुस्लीन, सिल्क, सूत यांचे उत्पादन जगभर निर्यात होत होते.

2. गणित – केरळ गणित शाळेने "अनंत श्रेणी" व कलनाच्या संकल्पना मांडल्या (न्यूटनपूर्वी).

3. धातुकाम व शस्त्रास्त्रे – तोफखाना, वज्रयंत्रे, धातूंची प्रक्रिया यामध्ये प्रगती झाली.

आधुनिक भारतातील शोध आणि योगदान

1. बोस,आइंस्टाइन कंडेन्सेट सिद्धांत सत्येंद्रनाथ बोस यांचे योगदान.

2. रामन प्रभाव (Raman Effect) – सी. व्ही. रामन यांना 1930 मध्ये नोबेल पुरस्कार मिळाला.

3. कृष्ण व कृष्ण–एलिस सिद्धांत (Black hole singularity theorem) – सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर आणि पेनरोज यांचे काम.

4. गोडबोले चाचणी (Number theory, Prime numbers) – भारतीय गणितज्ञांचे योगदान.

5. अंतराळ संशोधन (ISRO) –

चांद्रयान मोहिमा,

मंगळयान (Mangalyaan जगातील सर्वात स्वस्त मंगळ मोहिम),

गगनयान (मानवी मोहिमेची तयारी).

6. परमाणु संशोधन  होमी भाभा यांचे कार्य, अणुभट्टा रिऍक्टर.

7. कंप्युटर सॉफ्टवेअर व IT  भारतीय वैज्ञानिकांनी जागतिक स्तरावर नाव कमावले आहे.

8. औषधनिर्मिती (Pharma)  भारत "जगाचे औषधालय" म्हणून ओळखले जाते.

9. आधुनिक वाहतूक, रेल्वे, दळणवळण तंत्रज्ञानात भारतीय अभियंते अग्रगण्य आहेत.

 निष्कर्ष:

भारताने प्राचीन काळापासून आजपर्यंत गणित, विज्ञान, औषधोपचार, तंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन, संगणक व आयटी क्षेत्रात असंख्य महत्त्वपूर्ण शोध व आविष्कार केले आहेत.

संख्या अचूक सांगणे कठीण आहे कारण हजारो शोध झाले आहेत; पण त्यातील मुख्य योगदान जगाला दिशा देणारे आहे.

भारतातील शोध व आविष्कारांची कालानुक्रमे यादी

प्राचीन काळ (इ.स.पूर्व)

इ.स.पू. 2500 – सिंधु संस्कृतीत शहर नियोजन, नाले व्यवस्था, धातुकाम.

इ.स.पू. 800 – वैदिक कालात औषधी वनस्पतींचे संशोधन (आयुर्वेदाची सुरुवात).

इ.स.पू. 600 – सुश्रुतांनी शल्यचिकित्सा व प्लास्टिक सर्जरीचे ज्ञान दिले.

इ.स.पू. 500 – पाणिनींचे संस्कृत व्याकरण (भाषाशास्त्र).

इ.स.पू. 400 – पिंगलाचार्यांनी द्वयी पद्धती (Binary numbers) चे वर्णन केले.

इ.स.पू. 300 – चाणक्य अर्थशास्त्र (अर्थनीती, राज्यशास्त्र). प्राचीन भारत (इ.स. 1 ते 1000)

इ.स. 499 – आर्यभट्टांनी "शून्य" व ग्रहगतीचा सिद्धांत दिला.

इ.स. 628 – ब्रह्मगुप्त यांनी शून्याचा वापर गणितात अधिकृतपणे मांडला.

इ.स. 600–900 – आयुर्वेदातील चरकसंहिता व सुश्रुतसंहिता जगभर पसरल्या.

इ.स. 700 – बुद्धिबळ (चतुरंग खेळ) भारतातून जगभर गेला.

इ.स. 850 – केरळ गणित शाळेने कलनाच्या संकल्पना मांडल्या.

मध्ययुगीन भारत (इ.स. 1000 – 1700)

इ.स. 1200 – भास्कराचार्य यांनी "सिद्धांत शिरोमणी" लिहून बीजगणित व त्रिकोणमिती मांडली.

इ.स. 1300 – भारतातील धातुकाम तंत्रज्ञान (दमास्कस स्टील, वुट्झ स्टील) जगप्रसिद्ध झाले.

इ.स. 1500 – वस्त्रोद्योगात मुस्लीन, सिल्क, कापूस निर्यात मोठ्या प्रमाणात.

इ.स. 1600 – गंजरोधक दिल्लीचा लौहस्तंभ अजूनही टिकून आहे.

आधुनिक भारत (1700 – 1947)

1774 – शंकराभट्ट यांनी "नवनीत" मध्ये गणितीय सिद्धांत लिहिले.

1860 – जगदीशचंद्र बोस यांनी रेडिओ वेव्ह्स व वायरलेस कम्युनिकेशनवर संशोधन सुरू केले.

1895 – शिवकर बापूजी तलपदे यांनी "मरुत्सखा" हे पहिले विमान उडवले (राईट बंधूपूर्वी).

1898 – रोनाल्ड रॉस यांनी भारतात मलेरियाचा परजीवी शोधला.

1901 – प्रफुल्लचंद्र रे यांनी रसायनशास्त्रात औषधनिर्मिती संशोधन केले.

स्वातंत्र्योत्तर भारत (1947 – आजपर्यंत)

1948 – होमी भाभा यांनी अणुऊर्जा संशोधन सुरू केले.

1958 – सी. व्ही. रामन यांना "रामन प्रभावा" साठी नोबेल पुरस्कार.

1975 – आर्यभट्ट भारताचा पहिला उपग्रह.

1980 – ISRO ने स्वदेशी उपग्रह प्रक्षेपण यशस्वी केले.

1998 – चांद्रयान कार्यक्रमाची सुरुवात.

2013 – मंगळयान (Mangalyaan) – जगातील सर्वात कमी खर्चातील यशस्वी मंगळ मोहिम.

2019 – चांद्रयान-2 मोहिम.

2023 – चांद्रयान-3 ने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर यशस्वी लँडिंग (भारत हा पहिला देश ठरला).

2025 – गगनयान (मानवी अंतराळ मोहिम) ची तयारी.

अशा प्रकारे, भारताने प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंत हजारो संशोधन आणि शोध केले आहेत. गणित, विज्ञान, औषधोपचार, धातुकाम, अंतराळ संशोधन, IT आणि फार्मा क्षेत्रात भारताने जगाला दिशा दिली आहे.

आधुनिक भारतातील शास्त्रज्ञ (1700–1947)

1. जगदीशचंद्र बोस (1858–1937) –

वायरलेस कम्युनिकेशन, वनस्पतींमध्ये जीवनाचा शोध.

2. प्रफुल्लचंद्र रे (1861–1944)

आधुनिक रसायनशास्त्राचे जनक, बंगाल केमिकल्स स्थापना.

3. शिवकर तलपदे (1864–1916) 

"मरुत्सखा" हे पहिले विमान उडवले

4. मेघनाद साहा (1893–1956)

साहा आयनीकरण सिद्धांत (Astrophysics)

5. सत्येंद्रनाथ बोस (1894–1974) 

बोस-आइन्स्टाइन सांख्यिकी, "बोसॉन" कणांचे नाव त्यांच्यावरून.

6. सी. व्ही. रामन (1888–1970)

"रामन प्रभाव", नोबेल पुरस्कार (1930).

7. होमी भाभा (1909–1966) 

भारतीय अणुशास्त्राचे जनक, अणुभट्टा रिऍक्टर.

8. श्रीनिवास रामानुजन (1887–1920) 

अंकसिद्धांत, अनंत श्रेणी, गणितीय स्थिरांक.

स्वतंत्र भारतानंतरचे शास्त्रज्ञ:

1. विक्रम साराभाई (1919–1971)

ISRO चे जनक, उपग्रह कार्यक्रम.

2. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम (1931–2015) 

मिसाईल मॅन ऑफ इंडिया, अग्नी, पृथ्वी मिसाईल, ISRO/DRDO योगदान.

3. सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर (1910–1995) 

"चंद्रशेखर लिमिट" (Astrophysics), नोबेल पुरस्कार.

4. हरगोविंद खुराना (1922–2011)

जनुकसंहिता (Genetic code), DNA संशोधन, नोबेल पुरस्कार.

5. वैंकटरामन रामकृष्णन (1952 पासुन 

रिबोसोम संरचना, नोबेल पुरस्कार (2009).

6. जयंत नारळीकर (1938 पासुन

खगोलशास्त्र, "Steady State Theory".

7. एम. एस. स्वामिनाथन (1925–2023) 

COVID-19 लस:

भारताने कोरोनावर (COVID-19) लस शोधून काढण्यात मोठे योगदान दिले आहे. 

भारतातील कोरोनावरील लसी:

1. कोव्हॅक्सिन (Covaxin)

विकसित करणारे: भारत बायोटेक (Hyderabad) आणि भारतीय आयुर्विज्ञान संशोधन परिषद (ICMR) यांच्या सहकार्याने.

तंत्रज्ञान: Inactivated virus vaccine (संपूर्ण व्हायरस निष्क्रिय करून तयार केलेली).

वैशिष्ट्ये:

भारतात पूर्णपणे मेड-इन-इंडिया लस.

2021 मध्ये आपत्कालीन वापरासाठी मान्यता मिळाली.

दोन डोस आवश्यक.

निर्यात: कोव्हॅक्सिन अनेक देशांना पुरवली गेली.

2. कोव्हिशिल्ड (Covishield)

विकसित करणारे: ऑक्सफर्ड विद्यापीठ (UK) आणि अॅस्ट्राझेनेका यांनी तयार केलेली मूळ लस, परंतु भारतात तिचे उत्पादन सीरम इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया (Pune) यांनी केले.

तंत्रज्ञान: Viral vector vaccine (Chimpanzee adenovirus vector).

वैशिष्ट्ये:

भारतात सर्वाधिक वापरली गेलेली लस.

दोन डोस आवश्यक:

भारतातून 90 हून अधिक देशांना निर्यात केली.

3. इतर लसी:

स्पुटनिक-V (रशियन लस, पण भारतात उत्पादन झाले).

ZyCoV-D (Zydus Cadila, Ahmedabad) जगातील पहिली DNA-आधारित कोविड लस.

Covovax (Serum Institute, US कंपनी Novavax ची आवृत्ती).

Gemcovac-19 (mRNA लस, भारताची स्वतःची).

भारताचे योगदान:

"Vaccine Maitri" मोहिमेअंतर्गत भारताने अनेक देशांना मोफत/कमी दरात लस पुरवली.

भारत हा जगातील सर्वात मोठा लस उत्पादक देश आहे, आणि COVID-19 महामारीत भारताने जगाला मोठ्या प्रमाणावर लस पुरवून मदत केली.

म्हणजेच, भारताने स्वतःची लस (Covaxin, ZyCoV-D, Gemcovac-19) तयार केली आणि परदेशी लसींचे (Covishield, Covovax, Sputnik V) उत्पादन करून जगात मोठे योगदान दिले.

भारतात हजारो शास्त्रज्ञ झाले आहेत. त्यांचे शोध गणित, खगोलशास्त्र, औषधशास्त्र, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जैवतंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन, IT या सर्व क्षेत्रात आहेत.

जगात आज जे अनेक मूलभूत तत्त्वे वापरली जातात (शून्य, दशमान पद्धती, कलन, आयुर्वेद, प्लास्टिक सर्जरी, बोसॉन, रामन इफेक्ट, चंद्रयान, मंगळयान) त्यांची मुळे भारतात आहेत.

स्वातंत्र्योत्तर काळात (1947 नंतर भारताने अनेक महत्वाच्या यंत्रसामग्री, तंत्रज्ञान व उपकरणे विकसित केली आहेत. भारतातील वैज्ञानिक, संशोधक आणि अभियंत्यांनी केलेल्या या शोधांचा उपयोग शेती, औद्योगिक क्षेत्र, संरक्षण, वैद्यकीय व अवकाश संशोधन यामध्ये मोठ्या प्रमाणात झाला. खाली काही महत्वाच्या यंत्रांची यादी दिली आहे:

शेती व ग्रामीण विकास क्षेत्र:

पंपसेट व डिझेल इंजिन सुधारित आवृत्ती शेतसिंचनासाठी.

ट्रॅक्टर व हार्वेस्टर मशीन – स्वदेशी मॉडेल्स (HMT, सोनालिका, महिंद्रा)

दुध काढण्याची यंत्रे (Milking machines)

धान्य स्वच्छ करणारे व गिरणी यंत्र

औद्योगिक व ऊर्जा क्षेत्र

भारतीय बनावटीची वीज जनित्रे (Generators)

BHEL (भारत हेवी इलेक्ट्रिकल्स) कडून टर्बाइन व ट्रान्सफॉर्मर्स

ISRO कडून क्रायोजेनिक इंजिन:

सौरऊर्जा पॅनेल्स व सोलर पंपसेट:

वैद्यकीय क्षेत्र:

स्वदेशी MRI मशीन व CT स्कॅन उपकरणे (BHEL व इतर संशोधन संस्थांमार्फत)

इलेक्ट्रॉनिक हृदय पेसमेकर (Cardiac pacemaker डॉ. असीम दासगुप्ता यांचे संशोधन.

पोर्टेबल वेंटिलेटर यंत्र.विशेषतः कोविड-19 काळात

स्वदेशी लस निर्मिती उपकरणे व बायोरिऍक्टर तंत्रज्ञान

संरक्षण क्षेत्र:

अर्जुन रणगाडा टँक

तेजस लढाऊ विमान

INSAS रायफल

रडार, सोनार आणि क्षेपणास्त्र प्रक्षेपण यंत्रणा (DRDO मार्फत)

अग्नि व पृथ्वी क्षेपणास्त्र प्रक्षेपण प्रणाली

अवकाश संशोधन क्षेत्र:

SLV-3 रॉकेट प्रक्षेपण यंत्र (डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्या नेतृत्वाखाली)

PSLV व GSLV प्रक्षेपण वाहने

चांद्रयान व मंगळयानासाठी प्रक्षेपण यंत्रणा

स्वदेशी नेव्हिगेशन प्रणाली (IRNSS – NavIC)

दैनंदिन वापरातील उपकरणे:

स्वदेशी इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्र (EVM) भारतानेच विकसित केलेले आणि जगभर वापरले जाते.

चिप आधारित स्मार्ट कार्ड व आधार प्रणालीसाठी बायोमेट्रिक यंत्र

रुपे (RuPay) कार्ड प्रणालीसाठी व्यवहार यंत्रणा:

थोडक्यात सांगायचे झाले तर, शेतीपासून अवकाश संशोधनापर्यंत भारताने स्वातंत्र्योत्तर काळात हजारो प्रकारची यंत्रे, उपकरणे आणि तंत्रज्ञान शोधले व विकसित केली आहेत.

रामदास तळपे (मंदोशी)